НАУЧНЫЕ СТАТЬИ	Гидрометеорология и экология
                № 3        2004	
ÓÄÊ 801.311.
АРАЛ ТЕЊІЗІ МАЊЫНДАЃЫ ЭКОЛОГИЯЛЫЌ ЌОЛАЙСЫЗ ЖАЃДАЙЛАРДЫЊ ТОПОНИМДЕРДЕГИ К¤РІНІСІ
Ê.Ò. Ì¸ìáåòàëèåâ
 Ìàºàëàäà òîïîíèìäåðäi” ºî¹àìäûº ìà”ûçû, æåðãiëiêòi ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàð, ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéëàðäû” íàøàðëàóûíû” òîïîíèìäåð ìåí ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàð¹à  òèãiçãåí ¸ñåði ºàðàñòûðûë¹àí.
Ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàð áàðëûº óàºûòòà, òàðèõè êåçå”äå, çàìàíäà ìà”ûçäû ºî¹àìäûº ºûçìåò àòºàðàäû. Îëàðäû áiðäå-áið ºî¹àìäûº êåçå” àéíàëûï ¼òå àëìàéäû. ¶íåìi æà”àðûï, òîëûºòûðûлып îòûðàòûí ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàð ºàçiðãi æà”à ä¸óiðäå äå ºî¹àì¹à æàí-æàºòû ºûçìåò åòåäi. Ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàðäà áåëãiëi áið àéìàºòû” òàáè¹àò åðåêøåëiêòåði æ¸íå áàéëûºòàðû ä¸ë áåéíåëåíãåí. Îëàð àòàë¹àí òàáè¹è íûñàííû” iøêi ì¸íií, îíû” ñûðòºû áåëãiëåðií ä¸ë áåðåäi. Ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàðäû” áîéûíàí ê¼ïòåãåí ºîñûìøà ãåîëîãèÿëûº, áèîëîãèÿëûº, òàðèõè, ýòíîãðàôèÿëûº, ëèíãâèñòèêàëûº æ¸íå ò.á. ì¸ëiìåòòåðäi òàáó¹à áîëàòûíû àíûº. Ñîíûìåí áiðãå ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàð ñîë êåçå”äåðäåãi òàðèõè îºè¹àëàðäû” øåæiðåñi ìåí êó¸ñi áîëûï òàáûëàäû. Îëàðäà àäàìäàðäû” àóìàºòàðäà ºîíûñòàíóынû” òàðèõû ìåí øàðóàøûëûº ºûçìåòi, åðòåäåãi îðûí àóûñó, ê¼øiï ºîíó, (ìèãðàöèÿ) æ¸íå õàëûºàðàëûº áàéëàíûñòàð, ýòíîñòàðäû” àðåàëäàðû, òó¹àí æåðäi ºîð¹àóäà¹û ºà·àðìàí åðëiêòåði áåéíåëåíãåí æ¸íå òà”áàëàí¹àí. Òîïîíèìäåð õàëûºòû” äàíàëû¹û ìåí ðóõàíè áàéëû¹ûíû” ñàºòàóøñû ò½ð¹ûñûíäà ¹àíà áà¹àëû åìåñ. Îë õàëûºòû” òië øåøåíäiãi ìåí ì¸äåíèåò åñêåðòêiøi ðåòiíäå ºàçiðãi êåçäå äå áåëñåíäi ºûçìåò åòóäå. Á½ðûí ñî”äû áîëìà¹àí õàëûºòû” ºîç¹àëûñû ìåí ðåñïóáëèêàëûº æ¸íå õàëûºàðàëûº áàéëàíûñòàðäû” äàìóû, áàðëûº áà¹ûòòà¹û ¸ðò¾ðëi ì¸ëiìåòòåðäi” ¾ëêåí à¹ûìû ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàðäû ê¾íäåëiêòi ¼ìiðäi” ¼òå ºàæåòòi æ¸íå ìiíäåòòi (àòðèáóòòàðûíà) áåëãiëåðiíå àéíàëäûðäû. Îëàð æà”àäàí º½ðûë¹àí ¸êiìøiëiê-àóìàºòûº, æ¸íå àóìàºòûº øàðóàøûëûº áiðëiêòåðäi ºàéòà àòàóäà¹û, æà”à ìåêåíäåð ìåí îëàðäû” æåêå á¼ëiìäåðií, æà”àäàí àøûë¹àí ïàéäàëû ºàçáàëàðäû” êåí îðûíäàðûí àòàóäà¹û æ¸íå åëäi ìåêåíäåðäi” á½ðûí¹û òàðèõè àòàóëàðûí ºàéòàðóäà¹û ñ½ðàíûñûìûçäû îéäà¹ûäàé ºàíà¹àòòàíäûðóäà. Òîïîíèìäåðäi” òàíûìäûº, à¹àðòóøûëûº òóðèñòiê ìà”ûçû åðåêøå æî¹àðû æ¸íå àäðåñòiê ºûçìåòi àñà ìà”ûçäû. ²àçàºñòàíäà ê¼ïòåãåí ¹àñûðëàð áîéû æèíàºòàë¹àí ìèëëèîíäà¹àí æåêå àòàóëàð õàëûºòû” æàäûíäà ñàºòàëûï á¾ãiíãi ê¾íãå äåéií æåòòi [1]. Ñîíûìåí ºàòàð ê¼ïòåãåí ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàð ¼çãåðiñêå ½øûðàï íåìåñå òiëäiê ºîðûìûçäàí æîéûëûï êåòòi. Òîïîíèìäåðäi” ¼çãåðói ìåí æîéûëóûíà òåê ºî¹àìäûº ¸ëåóìåòòiê-ñàÿñè æà¹äàéëàð ¹àíà åìåñ òàáè¹è ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéëàðäû” äà ¸ñåð åòåòiíi áàéºàëàäû.
 ²àçið ä¾íèåæ¾çiíäå ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéëàðäû” íàøàðëàóû á¸ðiìiçãå áåëãiëi. Á½ë ò½ð¹ûäà ºàðà¹àíäà ²àçàºñòàííû” äà ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéû ì¸ç åìåñ. ²àçàºñòàíäà¹û ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéû íàøàð àóäàíäàð ÒÌÄ ê¼ëåìií ¹àíà åìåñ ä¾íèå æ¾çií àëà”äàòóäà. Îñûíäàé iði ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéû íàøàð àóäàíäàðäû” áiði  Àðàë òå”içi.
Àðàë òå”içi ä¾íèå æ¾çiíäåãi å” ¾ëêåí êîíòèíåíòòiê ò½çäû-ñóëû ò½éûº ñóºîéìàëàðäû” áiði. Îë ê¼ëåìi æà¹ûíàí Êàñïèé òå”içi, Ñîëò¾ñòiê Àìåðèêàäà¹û Âåðõíåå ê¼ëi, Øû¹ûñ Àôðèêàäà¹û Âèêòîðèÿ-Íüÿí ê¼ëiíåí ñî” 4-øi îðûíäû àëàäû [2]. Ãåîëîãèÿëûº æ¸íå àðõåîëîãèÿëûº äåðåêòåðãå ñ¾éåíå îòûðûï îòûðûï, Àðàë òå”içiíi” ¼çãåðó äèíàìèêàñû çåðòòåëiï, êîíòèíåíòòiê ñó ºîéìàñû áiðäå  òàðòûëûï, áiðäå ñó¹à òîëûï îòûð¹àíû àíûºòàëäû [3]. Ñîíûìåí áiðãå ê¼íå çàìàíäà Êàñïèé ìåí Àðàëäû” ºîñûëûï æàòºàíû, áið êåçäå °ìóäàðèÿíû” Êàñïèéãå º½é¹àíäû¹û æàéûíäà áið ò¾éiíãå êåëìåãåí øàøûðàíäû ïiêiðëåð äå Àðàë òå”içiíäåãi  îñûíäàé ¼çãåðiñòåðäi” á½ðûííàí áîëûï ò½ð¹àíäû¹ûí ä¸ëåëäåé ò¾ñåäi. Ìûñàëû 1417 æûëû Õàôèçô Àáðó Õîðåçì ê¼ëi º½ðûäû, Æåéõóííû” àðíàñû àóûï, Õîçàð¹à (Êàñïèé) º½éäû äåñå, 1570 æûëû °áó-ë-±àçû °ìóäàðèÿ ºàéòàäàí Àðàë¹à º½éûëäû äåéäi. Òå”içäi Õ-øû ¹àñûðäà å” àë¹àø Àðàë äåï àòà¹àí àðàá æàçóøûñû Èáí Ðóñòåí áîëñà, àðàá ãåîãðàôòàðû ¸ë- Èñòàõðè (920) æ, ¸ë-Èäðèñè 1154 æ °áó-ë-Ôèäà (14 ¹.) íàºòûëû ì¸ëìåòòåð áåðåäi. Îðûñ ãåîãðàôòàðûíàí Àðàë òå”içií àë¹àø çåðòòåãåíäåð. Ìóðàâüåâ ïåí Áóòàêîâ À.È. (18...19 ¹). 1848...1849 æ. À.È. Áóòàêîâ Àðàë òå”içií ò½”¹ûø ðåò êàðòà¹à ò¾ñiðäi [4]. 
Àðàë àëàáûíû” ñóûíû” àçàþûíàí îñû àóäàíäà ê¼ïòåãåí ãåîýêîëîãèÿëûº ¼çãåðiñòåð áîëóäà. Îñûíû” ¸ñåðiíåí òå”içäi” ìà”àéûíäà¹û ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàð áiðºàòàð ¼çãåðiñòåðãå ½øûðàóäà. Ìûñàëû: iði ìàñøòàáòû êàðòàëàðäà 1960-øû  æûëäàðû Ûøòûíáàé (Øòûíáàé), ¶øê¼ë, Ø¼ìiøê¼ë, ¶ëêåí-²àðàò¾ï, Êiøi-²àðàò¾ï, Àºáèêå, ²àðàøàëàí, ²àøºûíñó, Àºê¼ë, Áiðºîïàé, Áîçê¼ë, ò.á. øû¹àíàºòàðû; Àºáàñòû, ²îñàðàë, Æû”¹ûëäû, Æàëà”àø, µÿëû, µçûíºàéûð, Á½éûð¹ûíäû, ²àðàê¼ë, ²àñºàº½ëàí, ²ûçûëáàé, Îðûñºàìûñ, Ê¼êàðàë, Ñàðûøà, Ìèòûº, Êåíäiðëi ò.á. àðàëäàðû; Àºæàð, ²ûçûëê¼ë, ²àðàñîð ò. á. ê¼ëäåði; ²ûçûëá½ëàº, Êåíäiðëi, Ìûíàæåðæàðá½ëàº, Ìèá½ëàº ò.á. á½ëàºòàðû áîë¹àí [5]. Àë 1990-øû æûëäàðû àòàë¹àí ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàðäû” áiðàçû æîéûëûï, áiðàçû áàñºà ãåîãðàôèÿëûº íûñàí¹à  àéíàë¹àí. Ìûñàëû Ûøòûíáàé, Øòûíáàé, Ø¼ìiøê¼ë, Êiøi-²àðàò¾ï, Àºáèêå, Áîçê¼ë, ²àøºûíñó   øû¹àíàºòàðû º½ð¹àï º½ðëûººà àéíàëûï, ¶øê¼ë øû¹àíà¹û ñîð¹à àéíàëñà æ¸íå ñîë ìà”àéäà¹û øû¹àíàº Êiøêåíåáàéê¼ë ñîðûíà àéíàëûï, Áiðºîïàé øû¹àíà¹û ºîíûñºà àéíàë¹àí. ²àðàê¼ë, ²ûçûëáàé, µçûíºàéûð àðàëäàðû ºîíûñºà, Á½éûð¹ûíäû,  Àºáàñòû, ²îñàðàë, Æû”¹ûëäû, µÿëû, Ìàíàñ, Îðûñºàìûñ, Ñàðûøà, Ìèòûº, Êåíäiðëi àðàëäàðû º½ðëûººà, ²àñºàº½ëàí àðàëû åñêi ìåêåíãå, Ê¼êàðàë  àðàëû ò¾áåêêå àéíàë¹àí. Àºæàð, ²àðàñîð ê¼ëäåði ºîíûñºà àéíàëûï,  ²ûçûëê¼ë ê¼ëi, ²ûçûëá½ëàº, Êåíäiðëi, Ìûíàæåðæàðá½ëàº, Ìèá½ëàº á½ëàºòàðû òàðòûëûï êåòêåí. Àë Àðàë òå”içiíi” ¼çiíäå ê¼ëåìiíi” ¼çãåðóiíå  áàéëàíûñòû æà”à àòàóëàð ïàéäà áîëäû. Ìûñàëû: Àðàë òå”içi 2-ãå á¼ëiíiï ñîëò¾ñòiãiíäå á½ðûí áîëìà¹àí Êiøi òå”iç àòàóû ïàéäà áîëäû [5].
Êåç-êåëãåí ãåîãðàôèÿëûº íûñàí¹à  æàéäàí æàé àò ºîéûëìàéäû. Ãåîãðàôèÿëûº àòàóäû” ºîéûëóû ñîë àóìàºòà¹û òàáè¹àò ê¼ðiíiñòåðiíå æ¸íå áàéëûºòàðûíà îíû” ëàíäøàôòûíà, æåð áåäåðiíå, øàðóàøûëû¹ûíà òà¹û áàñºà òîëûï æàòºàí æà¹äàéëàð¹à ºàòûñòû áîëàäû [6].  Êiøi òå”iç àòàóûíû” äà Àðàë òå”içiíåí á¼ëiíiï,  ê¼ëåìiíi” êiøiðåéóiíå áàéëàíûñòû  òîïîíèìèÿíû” îñû çà”äûëûºòàðûíà ñ¸éêåñ   ïàéäà áîë¹àíäû¹ûí àéòó¹à áîëàäû.
Òîïîíèìäåð êåéäå êiñi íåìåñå ðó àòòàðûíà, ¼ñiìäiê, æàíóàðëàð ä¾íèåñiíå, íûñàííû” ò¾ð-ò¾ñiíå, ºàñèåòiíå íåìåñå ñîë íûñàíäû áàñºà áið çàòºà ½ºñàòó¹à, òå”åóãå áàéëàíûñòû àòàëóû ì¾ìêií [6]. Ìûñàëû: Àðàë òå”içi àòàóûíà òîºòàëñàº îíû” àòàóûíû” ê¼ïòåãåí í½ñºàëàðû áàð. Åæåëãi æ¸íå îðòà ¹àñûðëûº äåðåêòåðäå, îðûñ æûëíàìàëàðûíäà Âèçàíòèÿ, Áàòûñ Åâðîïà, Àðàá æ¸íå ²ûòàé æàçáàëàðûíäà Àðàë òå”içiíi” æàëïû 248 ò¾ðëi àòû áàð åêåíäiãi àéºûíäàëäû. Îñû áàðëûº àòàóëàðäû ò¼ìåíäåãiøå òîïòàó¹à áîëàäû. Õàëûºòàð ìåí òàéïàëàð àòûíàí: ²ûòàé ê¼ëi, Ãëàóêèå, Àðàëñêîå (Ãëóõîå àðàáñêîå) òå”içi; õàíäûºòàð ìåí åëäåðäi” àòûíàí: Õèâèí, ²îðàñàí, Ãóðãàíäæ ê¼ëi, Äæóðäàí, Õîðçì òå”içi, Òå”içãå º½ÿòûí ¼çåíäåð àòûíàí; Ñûð òå”içi, Îêñ òå”içi, Äæàéõóí, Êàìðîä òå”içi, òå”iç ñóûíû” åðåêøåëiãiíå áàéëàíûñòû Ò½çäû, Àùû, Àùû-ò½çäû òå”iç, Ñÿíü-Õàé, ê¼ëåìiíå áàéëàíûñòû: Êå” ê¼ë, (¶ëêåí), µëû (Êå” áàéòàº ê¼ë); ¸ëåì á¼ëiêòåðiíå áàéëàíûñòû: Øû¹ûñ (åðòå ãðåê åëäåðiíäå) Áàòûñ (ºûòàé æàçáàëàðûíäà), Ñîëò¾ñòiê òå”iç (Àðàá ìàíóñêðèïòòåðiíäå); ò¾ñiíå áàéëàíûñòû: ²àðà, Ê¼ê, Áèàíêî òå”içi; Ïàòøàëàðäû” àòûíà áàéëàíûñòû Àíòåõîâî, Ñåëâêèäîâî òå”içi; ì½õèòºà áàéëàíûñòû Ñðåäèííîå (îðòà) òå”içi àðàëäàð¹à ºàòûñòû: Àðàëäû òå”iç (Îðàëñêîå; Îðàëüñêîå; Àðàëñêîå); ¸ð ò¾ðëi æà¹äàéëàð¹à áàéëàíûñòû: Á½ºàð, Êóðàð, (Êåðäåð) òå”içi Êàìèÿò, Äàãèëàí, Òàâàðêèí, ×àé÷àñòà, Êóðäóí, Íàðûíºîë ò.á. [7].
 Á½ðûí¹û Àðàë òå”içiíi” àóìà¹ûíû” 3,5 %-ûí àðàëäàð àëûï æàòºàí. Ñîë êåçäå Àðàë òå”içiíäå 300-äåí àñòàì àðàëäàð áîë¹àí [4]. Êåéáið äåðåêòåðäå  Àðàë òå”içiíi” àòàëóû °ìóäàðèÿíû” º½éûëûñûí ìåêåíäåãåí àðàë åëiíå áàéëàíûñòû äåëiíåäi. Íåãiçiíåí òå”iç àðàëäàðäû” ê¼ïòiãiíåí òå”iç îñûëàé àòàëóû ì¾ìêií. 
Àðàë òå”içiíi” ìà”àéûíäà¹û ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàð¹à ºîéûë¹àí àòàóëàðäû” ê¼ïøiëiãiíi” ìà¹ûíàñû ò¾ñiíiêòi, êå” ê¼ëåìäi ò¾ñiíäiðìåíi ºàæåò åòïåéäi æ¸íå îíäà¹û ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàðäà êiñi åñiìäåði, ëàíäøàôò, ¼ñiìäiê, à”, æàíóàðëàð ñèïàòòàìà àëûï, áàðëû¹û òàçà ºàçàº òiëiíäåãi æåðãiëiêòi ãåîãðàôèÿëûº òåðìèíäåðäåí æàñàë¹àí. ×åõîñëîâàêèÿ, Ïîëüøà, Ðóìûíèÿ åëäåðiíi” òîïîíèìèÿñûíäà ¼ñiìäiêòåðäi” àòòàðû àðºûëû ñîë ¼ñiìäiêòåðäi” ¼òêåí òàðèõè êåçå”äåðäå áåëãiëi òåððèòîðèÿäà òàðà¹àíäû¹ûí ¹àëûìäàð ä¸ëåëäåãåí. Àë Ý.Ì. Ìóðçàåâ æ¸íå Å.À.Ëþáèìîâà òîïîíèìèÿëûº ¸äiñ àðºûëû åìåí, ºàéû” ò.á. à¹àøòàðäû” ò¾ðëåðiíi” Îðûñ æàçû¹ûíäà¹û òàðà¹àí àéìà¹ûí àíûºòàï áåðäi [8]. Òîïîíèìèÿäà æåð-ñó àòòàðûíû” ¼ñiìäiêòåð àòûìåí àòàó ê¼ïòåï êåçäåñåäi. Ì¸ñåëåí àºòî¹àé, àëìà, àðøà, à¹àø, àðïà, áàäàì, áèäàéûº, æàìáûë, æàðºàìûñ, æèäå, æóà, æóñàí, æû”¹ûë, ºàéû”, ºàðà¹àé, ºèÿº, ºàðàà¹àø, ºàðàòàë, º½ðà¹àòû, ºàðà¹àíäû, ºî¹à, ºóðàé, º½ðºàìûñ, ê¼êïåê, ê¼êòàë, ê¼êòåðåê, ìîéûë,  ñàðûìñàº, ñàñûð, ñåêñåóië, òåðåê, òåðiñêåí, òîáûë¹û, òiêåíåê,  øå”ãåë, øè, ø¼ï, øiëiê ò.á. ¼ñiìäiêòåð ºàëàëàð ìåí åëäi ìåêåí àòòàðûíäà êåçäåñåòiíi áàðøàìûç¹à áåëãiëi 10...35 áåò. Ñîë ò¸ðiçäi Àðàë òå”içiíi” ìà”àéûíäà¹û  ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàðäà äå ¼ñiìäiê àòòàðû êåçäåñåäi. Ìûñàëû: Á½éûð¹ûíäû, Êåíäiðëi, Æû”¹ûëäû, ²àðàøàëà”. Îñûíäàé àòàóëàðäû” ºîéûëóû ñîë àéìàºòàðäà ¼ñåòií Á½éûð¹ûí (Åæîâíèê), Êåíäið (Êåíäûðü), Æû”¹ûë (Ãðåáåíùèê), ²àðàøàëàí (Ðäåñò), ¼ñiìäiêòåðiíå áàéëàíûñòû ºîéûë¹àíûí áiëåìiç [9]. 
Àºáèêå, Ûøòûíáàé, (Øòûíáàé) øû¹àíàºòàðû ìåí ²ûçûëáàé, Ìàíàñ àðàëäàðûíà ºîéûë¹àí àòàóëàð êiñi åñiìäåði åêåíäiãií ºàçàº êiñi åñiìäåðiíäå êåçäåñåòiíäiêòåí åøºàíäàé ºîñûìøà ò¾ñiíäiðìåñiç ºàáûëäàó¹à áîëàäû. Àë Áóòàêîâ, Øåâ÷åíêî øû¹àíàºòàðûí Àðàë òå”içií àë¹àø êàðòà¹à ò¾ñiðãåí. À.È. Áóòàêîâ ïåí ²àçàºñòàí¹à æåð àóäàðûëûï, òå”içäi çåðòòåóãå ºàòûñºàí Ò. Øåâ÷åíêîíû” åñiìäåðiíåí ºîéûë¹àíäûí òàðèõòàí áåëãiëi. 
Ðåñïóáëèêàäà¹û ê¼ïòåãåí ¼çåí, ê¼ëäåðäi” àòòàðû æàí-æàíóàðëàðëàð, º½ñòàðäû” àòûìåí àòàë¹àí íåìåñå ñîíû” íåãiçiíäå æàñàë¹àí. Òîïîíèìäåðäi” º½ðàìûíäà¹û à”, æàíóàðëàðäû” ê¼ðiíiñi îñû à”äàðäû” êå” òàðàë¹àíäû¹ûí æ¸íå ñîëàðäû” à”øûëûº ìà”ûçû áîë¹àíäû¹ûí à”¹àðòàäû. Áåëãiëi êå”åñ çîîëîãû À.Í. Ôîðìîçîâ ²àçàºñòàí êàðòàñûíäà à”äàð¹à áàéëàíûñòû àòàóëàð áàð åêåíií àéòà îòûðûï, à”äàðäû” æ¸íå à”øûëûºòû” õàëûº ¼ìiðiíäå àòºàð¹àí ¾ëêåí ì¸í – ìà¹ûíàñûí àòàñà, ±. ²î”ºàøïàåâ ê¼øïåëi øàðóàøûëûºïåí àéíàëûñºàíäàð ¾øií à”äàðäû” ìà”ûçäû ð¼ëií ê¼ðñåòiï, àë Ð.Ñ. Ñ¸òiìáåêîâ ²àçàºñòàíäà à”äàðäû” êåéáið ò¾ði êå”iíåí òàðàë¹àíäû¹ûí òîïîíèìèêàëûº ¸äiñòåð àðºûëû àíûºòàäû. Åðòåäå º½ëàíäàð æåðiìiçäå ê¼ï áîë¹àíäû¹ûí º½ëàíìåí áàéëàíûñòû àòàóëàð àðºûëû áiëóãå áîëàäû. ²½ëàíäàð íåãiçiíåí ñóëû, ñóàòòû, êåøóëåði áàð ¼çåíäåðäi, øîºûëàðäû” ìà”û ìåí äàëà”ºàé æåðëåðäi ìåêåíäåéäi. Ìûñàëû: Ìà”¹ûñòàóäà, Òàëàñ Àëàòàóûíäà, Áåòïàºäàëàäà, µëûòàóäà, Áàëºàø ìà”ûíäà, Iëå, Æåòiñó Àëàòàóëàðûíäà, Î”ò¾ñòiê Àëòàéäà, Òàðáà¹àòàéäà, Æàéñà” îéûñûíäà º½ëàí¹à ºàòûñòû ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàð êåçäåñåäi [6]. Àðûñòàí ê¼ëi (Æåçäi àóäàíû), ²îÿíäûñàé, Êèiêñàé (µëûòàó àóäàíû) äåãåí ¼çåíäåð íåìåñå Àºìîëà îáëûñûíäà¹û ²½ðàëàé, Òûøºàíê¼ë, ²îéì½ç, Èòºàðà¹àí, ²àçºîñê¼ë, ²óê¼ë, °óïiëäåê äåãåí ê¼ëäåð ìåí ²îÿíäû, ²½ëàí¼òïåñ, Ñîíàëû, Òàéñàé, Àºê¾øiê ñèÿºòû ¼çåíäåðäi ä¸ëåë ðåòiíäå àéòà àëàìûç. Àðàë òå”içiíäåãi ²àñºàº½ëàí àðàëûíà ºîéûë¹àí àòàóäû” äà àðàëäà ºàñºàº½ëàííû” áîëóûíà áàéëàíûñòû ºîéûë¹àíäû¹ûí áiëóãå áîëàäû.
Àðàë òå”içiíi” ìà¹ûíäà¹û êåéáið àòàóëàð ò¾ñiíäiðóäi ºàæåò åòåäi. Ìûñàëû: Ñàðûøà àðàëû àòàóûíû” ìà¹ûíàñûíà òîºòàëñàº. Òîïîíèìäåðäi” º½ðàìûíäà¹û ò¾ñêå áàéëàíûñòû àòàóëàðäû” ò¾ñòåí áàñºà ìà¹ûíà¹à èå áîëà àëàòûíäû¹ûí ¼ç å”áåêòåðiíäå àêàäåìèê À.Í. Êîíîíîâ, ïðîô. Ý.Ì. Ìóðçàåâ, ¹àëûìäàð ±.². ²î”ºàøïàåâ, Å. ²îéøûáàåâ, Ä. Èñàåâ ê¼ðñåòêåí áîëàòûí [6]. Ñàðû ñ¼çi ò¾ðêi òîïîíèìäåðiíäå äå ò¾ðëi ìà¹ûíàäà ºîëäàíûëàäû. ²ûð¹ûç òîïîíèìèñòåði Ä. Èñàåâ, Ê. Êîíêàáàåâòàð ñàðû//ñàð ñ¼çi ¾ëêåí, ê¼ï, êå” ìà¹ûíàëàðûíäà äà ºîëäàíûëàòûíäû¹ûí ê¼ðñåòòi. ²àçàº òiëiíäå äå ñàðû ñ¼çiìåí º½ðàìäàñûï êåëãåí àòàóëàð, ñ¼ç òiðêåñòåði ò¾ñòi ¹àíà áiëäiðìåé, êå”, ìîë, ¾ëêåí, äåãåí ìà¹ûíàëàðäà ºîëäàíûëàäû. ²àçàº òiëiíi” ò¾ñiíäiðìå ñ¼çäiãiíäå Ñàðûàðºà ñ¼ç òiðêåñiíå êå” æàéûëûì, æàçûº äàëà, ìîë àëºàï äåãåí àíûºòàìà áåðãåí. Òiëiìiçäåãi ñàðû ºàðûí ¸éåë, (æàñû ½ë¹àé¹àí, îðòà æàñòà¹û ¸éåë),ñàðû ºiäið êiñi, ñàðû àÿç, (ºàòòû ê¾øòi àÿç) ò.á. òiðêåñòåðiìåí êåëåòií ñàðû ñ¼çi ò¾ñòi áiëäiðiï ò½ð¹àí æîº ê¼ïøiëiêòi ìîëäûºòû ìå”çåï ò½ð. ²àçàº òîïîíèìèñi Å. ²îéøûáàåâòû” ñ¼çäiãiíäå Ñàðûäàëà, Ñàðûòàó, Ñàðûæîòà, Ñàðûáåë äåãåí àòàóëàðäû” º½ðàìûíäà¹û ñàðû ñ¼çi êå”, ¾ëêåí ìà¹ûíàñûí áiëäiðåäi äåï ºàðàéäû[6]. Êåëòiðiëãåí ä¸ëåëäåð àðºûëû Ñàðûøà àðàëûíû” àòàóû “ê¼ëåìäi àðàë ìà¹ûíàñûí áåðói ì¾ìêií äåãåí áîëæàì æàñàó¹à áîëàäû.
Ñîíûìåí áiðãå Ñàðûøà àòàóû ðó àòû äà áîëóû ì¾ìêií. Ñåáåái ºàçàº õàëºûíû” º½ðàìûíäà¹û ðó, òàéïà àòòàðû ºàçiðãå äåéií êåéáið æåð-ñó àòòàðûíäà ñàºòàëûï êåëåäi. Ìûñàëû, Æåòiñó æåðiíäåãi Ìàòàé òàóûíû”, ñîë àòòàñ òåìið æîë ñòàíñàñûíû” æ¸íå ½çûíäû¹û 13 øàºûðûì áîëàòûí ¼çåííi” àòòàðû Îðòà æ¾ç Íàéìàí iøiíäåãi Ìàòàé ðóûíû” àòûíàí ºîéûë¹àí [10]. Îðòà æ¾ç Íàéìàíäà Ñàðûøà ðóû áàð. Îñû ðóäû” àòû àðàë¹à ºîéûëóû äà ì¾ìêií. 
 Òîïîíèìäåðäi” ìà¹ûíàñû ìåí ñåìàíòèêàñûí àíûºòàóäà æåðãiëiêòi (õàëûºòûº) ãåîãðàôèÿëûº òåðìèíäåðäi” ì¸íi çîð. Æåðãiëiêòi ãåîãðàôèÿëûº òåðìèíäåð íåìåñå àïåëÿòèâòåð òàáè¹è íûñàíäàðäû áåëãiëåó ðåòiíäå ïàéäàëàíûëàäû äà, æåð-ñó àòòàðûí æàñàóäà íåãiçãi ½éûòºû áîëàäû. Ìûñàëû: ²ûçûëê¼ë, Áîçê¼ë,¶øê¼ë, Òàñò¾áåê, Ø¼ìiøê¼ë, ²àðàê¼ë, ²îñàðàë, µçûíºàéûð, Æàëà”àø àòàóëàðû æåðãiëiêòi ãåîãðàôèÿëûº òåðìèíäåðäåí æàñàë¹àí.
 °.  °áäiðàõìàíîâ ²àçàºñòàí òîïîíèìäåðií æiêòåï, 14 ïóíêòêå á¼ëiï ºàðàéäû [11]. Àðàë òå”içiíäåãi æî¹àðûäà àòàë¹àí ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàð¹à ºîéûë¹àí àòàóëàðäû À.°áäiðàõìàíîâòû” æiêòåói íåãiçiíäå ò¼ìåíäåãiøå òîïòàó¹à áîëàäû.
Æåðãiëiêòi ãåîãðàôèÿëûº òåðìèíäåðäåí æàñàë¹àí òîïîíèìäåð: ²ûçûëê¼ë, Áîçê¼ë, Æàëà”àø, ¶øê¼ë, Òàñò¾áåê, Ø¼ìiøê¼ë, ²àðàê¼ë, ²îñàðàë, µçûíºàéûð.
Êiñi àòûíà áàéëàíûñòû ºîéûë¹àí òîïîíèìäåð: Áóòàêîâ, Øåâ÷åíêî, Àºáèêå, Ûøòûíáàé, (Øòûíáàé) øû¹àíàºòàðû ìåí ²ûçûëáàé, Ìàíàñ àðàëäàðû.
´ñiìäiê àòûíà áàéëàíûñòû ºîéûë¹àí òîïîíèìäåð: Á½éûð¹ûíäû, Êåíäiðëi, Æû”¹ûëäû àðàëäàðûí.
Æàíóàðëàð¹à ºàòûñòû òîïîíèìäåðãå: ²àñºàº½ëàí àðàëûí.
Ëàíäøàôòòûº ñèïàòûíà, æåð áåäåðiíå áàéëàíûñòû ºîéûë¹àí òîïîíèìäåðãå: ²½ìñóàò, ²àðàñîð,  Òàñò¾áåê, Àºæàð, Ê¼êàðàë àòàóëàðûí àòàó¹à áîëàäû [5].
²îðòûíäûëàé êåëiï àéòàðûìûç Àðàë òå”içiíi” ñóûíû” àçàþû ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàð¹à  ¸ñåð åòiï  ñîíû” ¸ñåðiíåí ñîë ìà”àéäà æà”à àòàóëàð äà ïàéäà áîëóäà. Ñîíûìåí áiðãå Àðàë òå”içiíi” ìà”àéûíäà¹û êåç-êåëãåí ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàðäû” àòû òàçà ºàçàº òiëiíäå ºîéûë¹àí àòàóëàð. Áiðàº Àðàë òå”içiíäåãi ºîëàéñûç ýêîëîãèÿëûº æà¹äàé àéìàºòà¹û õàëûºòû” äåíñàóëû¹ûíû” íàøàðëàóûíà æ¸íå ¼ñiìäiê ïåí æàíóàðëàð ä¾íèåñiíi” àçàþû ìåí º½ðûï êåòóiíå ¹àíà ¸ñåð åòïåé, ¹àñûðëàð áîéû æèíàºòàë¹àí ãåîãðàôèÿëûº íûñàíäàðäû”  æåðãiëiêòi õàëûºòûº àòàóëàðûíû” äà ì¾ëäåì æîéûëûï êåòó ºàóiïií ò¼íäiðóäå. Àðàë òå”içiíäå ºàëûïòàñºàí àïàòòû ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéäû” ¸ñåðiíåí, îñû ãåîãðàôèÿëûº íûñàííû” ìà”àéûíäà¹û æåðãiëiêòi õàëûº áàñºà àéìàººà ºîíûñ àóäàðó¹à ì¸æá¾ð áîëóäà. Ñîíû” ¸ñåðiíåí êåéáið åëäi ìåêåíäåð áîñàï ºàëóäà. Îñûíû” í¸òèæåñiíäå åëäi ìåêåíäåðãå ºîéûë¹àí àòàóëàð äà ½ìòûëûï, ê¼ïòåãåí àòàóëàðäû” æî¹àëó ºàóiïi áàð. Ïðåçèäåíòiìiç Í.°. Íàçàðáàåâ 1998 æûëû íàóðûç àéûíäà çèÿëû ºàóûì àëäûíäà ñ¼éëåãåí ñ¼çiíäå æåð-ñó àòòàðûíû” òàðèõèëû¹û ìåí ê¼íåëiëiãiíå åðåêøå ì¸í áåðiï, îíû æèíàï, çåðòòåóäi” á¾ãiíãi ìåìëåêåòiìiçäi” ñàÿñè ñòðàòåãèÿñû ¾øií äå ìà”ûçûíû” çîð åêåíäiãií àòàï ê¼ðñåòòi æ¸íå “°ðáið àçàìàò òàðèõ ºîéíàóûíà òåðå”äåó àðºûëû ¼çiíi” àòà áàáàëàðû ºàëäûð¹àí îñûíäàé êå” áàéòàº æåðäi” ëàéûºòû ì½ðàãåði áîëó¹à ½ìòûëñûí” äåï àéòºàí åäi” [12]. Í.È. Íàäåæäèí “Æåð äåãåíiìiç – àäàìçàò áàëàñûíû” òàðèõû ãåîãðàôèÿëûº àòàóëàðäà æàçûë¹àí êiòàï” - äåï æàç¹àí åäi. Æåð-ñó àòòàðû – õàëûº ºàçûíàñû, õàëûºòû” ¼òêåí òàðèõû. Æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàé Àðàë òå”içi ºàëïûíà êåëåòií áîëñà, ñîë æåðãå á½ðûí¹û ê¼øiï êåòêåí õàëûº ºàéòà îðàë¹àíäà æà”à àò içäåìåé á½ðûí¹û àòòàðûí ºîþ ¾øií îñû àòòàðäû ñàºòàóûìûç ºàæåò.

ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.	Мурзаев. Э.М. География в названиях. – М.: Наука, 1979. – 163 с.
2.	Рубанов И.В. Геология Аральского моря. – Ташкент, Фан, 1987. – 245 с.
3.	Плотников. И.С. Биологические и природовеческие проблемы Аральского моря и Приаралья. – СПб.: 1995. – 237 с.
4.	Ќазаќ Совет энциклопедиясы. Т.1. – Алма-Ата, 1972. – 647 б.
5.	Ірі масштабты карталар. 1959-1990 ж.ж.
6.	Жан±заќов. Т. Орталыќ Ќазаќстанныњ жер-су аттары. Алматы, Ѓылым, 1989. – 217 бет.
7.	Галкин. Г.А. Исторические названия – памятники культуры / Сб. материалов. – М.: 1991. – 87 с.
8.	Мурзаев. Э. М. Очерки топонимики. – М.: Мысль, 1974. – 372 с.
9.	Ќали±лы Б. ¤сімдік атаулары. Орысша ќазаќша сµздік. – Алматы, Ана тілі, 1993. – 80 бет.
10.	Н±рмаќанов. А. Ономастика: Б‰гіні мен болашаѓы. – Астана. 2002. –189 бет.
11.	Абдрахманов.А. Ќазаќстанныњ жер-су атары. – Алматы, Ѓылым, – 1959. – 216 бет.
12.	Ќазаќтар. Ќазаќстан даму институты. 8 т. – Алматы, 1998. – 453 бет.
Институт географии
ВЛИЯНИЕ УХУДШЕНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО СОСТОЯНИЯ ПРИАРАЛЬЯ НА ТОПОНИМЫ
К.Т. Мамбеталиев
В статье рассматривается общественная роль топонимики, местные географические названия, влияние ухудшения экологического состояния на топонимы и географические объекты.