ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНЫҢ ЕРЕКШЕ ҚОРҒАУҒА АЛЫНҒАН ТАБИҒИ ЖӘНЕ КИЕЛІ НЫСАН АТАУЛАРЫ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-240-253Кілт сөздер:
Қостанай облысы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, киелі нысандар, топонимика, сакралды география, мәдени мұра, Наурызым қорығы, Алтын Дала резерваты, Торғай геоглифтері, өңірлік туризмАңдатпа
Мақалада Қостанай облысының ерекше қорғалатын табиғи аумақтары мен киелі нысандарының табиғи, тарихи-мәдени және топонимиялық ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – өңірдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен киелі нысандардың кеңістіктік таралу заңдылықтарын анықтау, олардың табиғи және мәдени мұраны сақтаудағы маңызын бағалау, сондай-ақ топонимиялық жүйедегі көрінісін талдау. Зерттеудің ақпараттық негізін ғылыми әдебиеттер, архивтік материалдар, картографиялық деректер, далалық бақылау нәтижелері және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жөніндегі ресми мәліметтер құрады. Зерттеу барысында картографиялық, салыстырмалы-географиялық, топонимиялық, тарихи-мәдени және геоақпараттық талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу нәтижесінде Қостанай облысындағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен киелі нысандардың аумақтық таралу ерекшеліктері анықталды. Олардың орналасуы табиғи ландшафттардың сақталу деңгейімен, тарихи қоныстану үдерістерімен және халықтың мәдени-рухани дәстүрлерімен тығыз байланысты екені дәлелденді. Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы, «Алтын Дала» мемлекеттік табиғи резерваты, Аманқарағай мен Арақарағай орман алқаптарының табиғат қорғаудағы рөлі айқындалды. Сонымен қатар Торғай геоглифтері мен Екідің ескерткіштерінің тарихи-мәдени маңызы бағаланды. Топонимиялық талдау өңірдің жер-су атаулары табиғи орта, тарихи оқиғалар және этномәдени үдерістер туралы маңызды ақпарат көзі болып табылатынын көрсетті. Зерттеу нәтижелері табиғи және мәдени мұраны сақтау, өңірлік туризмді дамыту және сакралды географияны зерттеу бағыттарында қолданылуы мүмкін.
References
Сапаров К.Т. Павлодар облысының топонимикасы (қазақтардың кеңістікті игеру тәжірибесінің жер-су атауларындағы көрінісі). Монография. – Алматы: Эверо, 2018. – 352 б.
Чигаркин А.В. Геоэкология и охрана природы Казахстана. Учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 338 с.
Dmitriyev, P. S., Fomin, I. A., Sabieva, Y. V., Kakimova, M. E., & Sannikova, M. V. (2024). Assessment of the possibilities of using sacred sites and the natural and recreational potential of the North Kazakhstan region for the formation of tourist routes. Geojournal of Tourism and Geosites, 54(2), 821-830. https://doi.org/10.30892/gtg.542spl06-1257
Егинбаева А.Е. Сарыарка топонимикасы. Монография. – Алматы: ССК, 2019. – 224 б.
Сатимбеков Р.С. Топонимические свидетельства изменения ареалов некоторых млекопитающих Казахстана // Известия АН СССР, Серия географическая. – Алматы, 1982. – № 3. – С. 79-85.
Sultangazina, G., & Kuprijanov, A. (2023). Floral composition of the botanical natural monument “Kamenny lake tract” (Kostanay re-gion). Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Bioscience Series, 145(4), 63-70. https://bulbio.enu.kz/index.php/main/article/view/324
Рашид ад-Дин. Сборник летописей. – М.; –Л., 1952. – Т. 1. – 315 с.
Saule, I., Bibaisha, N., Koshimova, B., et al. (2025). Lexico-semantic aspect of ancient Turkic toponyms of Kazakhstan. Forum for Linguistic Studies, 7(8), 1222-1239. https://doi.org/10.30564/fls.v7i8.9760
Dmitriyev, P. S., Fomin, I. A., & Wendt, J. A. (2021). Assessment and zoning of recreational facilities in the North Kazakhstan region for the development of the tourism industry. GeoJournal of Tourism and Geosites, 38(4), 1069-1075. https://doi.org/10.30892/gtg.38411-745
Лайсханов Ш.У., Алиаскаров Д.Т., Тобаджанов Р.Т., Исаков Е.Д. Қазақстанның физикалық-географиялық ерекшеліктері мен өзгерістерінің түркі топонимдерінде көрініс табуы // География және су ресурстары. – № 2, 2025. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2025-2-121-134.26
Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких Орд и степей. ч. І: Известия географические. – Спб., 1832. – 264 с.
Sadirova, K. K., Zhazykova, R. B., Yessenova, K. U., Sapina, S. M., & Mirov, M. O., Abdirova, Sh. G. (2024). The manifestation of mythical cognition in toponyms: On the material of the Turkic languages. Eurasian Journal of Applied Linguistics, 10(1), 92-103. http://dx.doi.org/10.32601/ejal.10109
Семенов П.П. Географическо-статистический словарь Российской империи. – Т. I. – СПб., 1863. – 716 с.
Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – Москва: Мысль, 1984. – 653 с.
Smatova, A., Tleuberdiev, B., & Omarov, N. (2025). Linguocultural and cognitive features of Kazakh and English toponyms. Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 152(3), 114-132. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-152-3-114-132
Макшеев А. Географические сведения Книги Большого Чертежа о киргизских степях и Туркестанском крае // Записки ИРГО по отд. Этнографии. – т. 6., отдел II. – Спб., 1880. – С. 1-41.
Tsyrempilov, N., & Bigozhin, U. (2022). A nation’s holy land: Kazakhstan’s large-scale national project to map its sacred geography. Nationalities Papers, 50(4), 704-721. https://doi.org/10.1017/nps.2021.22
Семенов П.П. Географическо-статический словарь Российской империи. – Т. III. – СПб., 1867. – 743 с.
Meirbekov, A. K., & Meiirbekov, A. K. (2021). National identity of Kazakh toponyms in the context of multilingualism. In I. Savchenko (Ed.), National interest, national identity and national security (Vol. 102, pp. 613-619). European Publisher. https://doi.org/10.15405/epsbs.2021.02.02.77
Караман А., & Сапашев О. (2025). Система номинаций в региональной сакральной топонимии как национальный код // Bulle-tin of Shokan Ualikhanov Kokshetau University Philological Series, (2), 159-171. https://doi.org/10.59102/kufil/2025/iss2pp159-171
Yeginbayeva, A. Ye., Saparov, K. T., Abdullina, A. G., Zhensikbayeva, N. Zh., Atasoy, E., & Keikin, Ye. K. (2024). Hydrographic names and terms of Saryarka. Bulletin of L.N. Gumilyov ENU. Chemistry. Geography. Ecology Series, (3), 93-110.
Yeginbayeva, A. Ye., Atasoy, E., & Keikin, E. K. (2023). Geographical bases of the formation of toponyms of Saryarka. Bulletin of L.N. Gumilyov ENU. Chemistry. Geography. Ecology Series, (144), 63-76. https://doi.org/10.32523/2616-6771-2023-144-3-63-76
Yeginbayeva, A. Ye., Saparov, K. T., Zhensikbayeva, N. Zh., & Baubekova, G. K. (2025). Geographical names of objects of the Saryarka nature reserve fund. Geography and Water Resources, (1), 153-162.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Қуат Сапаров, Ақерке Нурпейсова, Айгуль Егинбаева, Айгуль Сергеева
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
