ШЕКАРА МАҢЫНДАҒЫ ЖАЙЫҚ ӨЗЕНІ БАССЕЙНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНДАҒЫ ПОЛИХЛОРЛАНҒАН БИФЕНИЛДЕРМЕН ЛАСТАНУ ДЕҢГЕЙІН МОНИТОРИНГІЛЕУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-120-5-41-56Кілт сөздер:
полихлорланған бифенилдер, трансшекаралық ағыс, трансформация, конгенерлерАңдатпа
Қазақстан су айдындарының ағымдарын тұрақты органикалық ластағыштармен, әсіресе олардың ішінде аса улы полихлорланған бифенилдермен (ПХБ) ластануы қазіргі жағдайдағы маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып табылады. Бұл жұмыста алғаш рет Жайық өзені арқылы Қазақстан аумағына аса улы полихлорланған бифенилдердің (ПХБ) трансшекаралық тасымалын бағалау бойынша ғылыми зерттеулер нәтижелері келтіріледі. Өзен ағысы бойындағы ПХБ-ның өзгеру ерекшеліктері, олардың Қазақстан аумағындағы көптеген салалары мен Ресей Федерациясы аумағынан келетін Елек және Шаған өзендерінің ластану деңгейі анықталды. Жайық өзеніндегі ПХБ ластануының негізгі көздері және олардың әртүрлі шығу тегі көрсетілген, бұл ластағыштардың конгенерлік құрамының алуан түрлілігімен дәлелденеді және өзен суының ПХБ бойынша жоғары уыттылығын айқындайды. Ресей Федерациясы аумағындағы өзенді ПХБ-мен ластау көздері туралы жетекші ғалымдардың деректері келтірілген. Трансшекаралық ағыс, өзеннің және оның салаларының су ресурстарының ПХБ-мен ластану деңгейі көрсетілген, өзен суларының ластану деңгейінің жылдар бойынша айтарлықтай өзгеретіндігі және 2024 жылы оның айтарлықтай төмендеуі анықталды. ПХБ-мен жоғары ластану Ақтөбе облысының аумағынан өтетін сол жағалаудағы салалар суына тән екені көрсетілді.
Бұл зерттеу нәтижелері Стокгольм конвенциясының ТҰЗ (тұрақты органикалық ластағыштар) жөніндегі талаптарына сәйкес келетін өзендерді осы аса улы ластағыштардан қорғау жөніндегі практикалық шараларды әзірлеу кезінде мемлекеттік және жергілікті табиғатты қорғау органдарымен қолданылуы мүмкін.
References
Абишев И.А. Водные ресурсы Казахстана и их использование // Водные ресурсы Центральной Азии и их использование. Материалы международной научно-практической конференции, посвященной подведению итогов объявленного ООН десятилетия «Вода для жизни». Алматы, 2016. – Кн. 1. С. 9-18.
Ресурсы поверхностных вод СССР. Урало-Эмбинский район. – Л.: Гидрометеоиздат, 1970. – Т. 12, Вып. 2. – 511 с.
Медеу А.Р., Амиргалиев Н.А., Давлетгалиев С.К., Сергалиев Н.Х., Ахмедов К.И. Оценка состояния водных ресурсов трансграничных рек Урало-Каспийского бассейна // Материалы международной научно-практической конференции «Геоэкологические проблемы степных регионов». Охрана природы и региональное развитие: гармония и конфликты. - Оренбург, 2017. – T. 1. – C. 32-45.
Сивохип Ж.Т., Павлейчик В.М., Чибилев А.А., Падалко Ю.А. Проблемы устойчивого водопользования в трансграничном бассейне реки Урал // Водные ресурсы. – 2017. – Т. 44. № 4. – С. 504–516.
Павлейсик В.М., Сивохип Ж.Т. Формирование качества поверхностных вод бассейна верхнего течения реки Урал в условиях техногенной трансформации природной среды // Водные ресурсы. - 2013. – Т. 40. № 5. – C. 153–161.
Стокгольмская конвенция о стойких органических загрязнителях. - Стокгольм, 2001. – 53 с.
Беркинбаев Г. Д., Федоров Г. В. Проблемы стойких органических загрязнителей в Казахстане // Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. Серия экологическая. – Алматы, 2009. – № 2 (25). – C. 3–8.
Ishankulov M.Sh. (2008). PCB-Contaminated Areas in Kazakhstan and Analysis of PCB Impact Human health Experience. In NATO science series volume: The Fate of Persistent Organic Pollutants in the Enviroment. Springer. 2008, PP. 387–403.
Галиулин Р.В. Стойкие хлорорганические соединения в Юго-Восточном районе Азовского моря // Вода: химия и экология. – 2012. – № 10. – C. 3-8.
Erickson M.D. Analytical Chemistry of PCBs / M.D. Erickson. – 1997.
Kannan N. The Handbook of Environmental Chemistry Part K New Types of Persistent Halogenated Compounds. — 2000. — Vol 3.
Qu C., Albanese S., Cicchella D., Fortelli A., Hope D., Esposito M., Cerino P., Pizzolante A., Qi S., DeVivo B. (2022). The contribution of persistent organic pollutants to the environmental changes in Campania region, Italy: results from the Campania trasparente project, J. Geochem. Explor. 241 107071.
Eze V.C., Onwukeme V., Enyoh C.E. (2020) Pollution status, ecological and human health risks of heavy metals in soil from some selected active dumpsites in Southeastern, Nigeria using energy dispersive X-ray spectrometer, Int. J. Environ. Anal. Chem. 1–22.
Aralu C.C., Okoye P.A., Abugu H.O., Eze V.C. (2023). Chukwuemeka-Okorie H.O. Potentially toxic element contamination and risk assessment of borehole water within a landfill in the Nnewi metropolis, Health Environ. 4 (1) 186–197, https://doi.org/10.25082/HE.2023.01.001
Eze V.C., Nwabudike A.R., Duru C.E., Isiuku B.O., Ibe F.C., Ogbuagu J.O., Enyoh C.E., M.O. Muogbo. (2021). Human health risk assessment of the levels of dioxinlike polychlorinated biphenyls (PCBs) in soils from mechanic workshops within Nekede mechanic village, Imo State, Nigeria, Int. J. Environ. Anal. Chem. https://doi.org/10.1080/03067319.2021.1974424.
Arfaeinia H., Asadgol Z., Ahmadi E. (1986). Characteristics, distribution and sources of polychlorinated biphenyls (PCBs) in coastal sediments from the heavily industrialized area of Asalouyeh, Iran, Water Sci. Technol. 76 (2017) 3340–3350
Quality Criteria for Water. EPA 440/5-86-001. p. 484
Козловская В.И., Герман А.В. Полихлорированные бифенилы и полиароматические углеводороды в экосистеме Рыбинского водохранилища // Водные ресурсы. – 1997. – Т. 24, 5. – C. 563-569.
Tang S.Z., Chen Z.X., Hao Q.R., Hu Y.P., Wang J.L., Qin D.L., Wang P., Wang H.T. (2024). Detection of PCBs and OCPs in the Irtysh River Water (GC-MS/MS) and ecological risk assessment. MethodsX, 13, 102944. https://doi.org/10.1016/j.mex.2024.102944.
GB 3838-2002. Environmental quality standards for surface water, Standards Press of China, Beijing, 2002.
Клюев Н.А. Определение полихлорированных бифенилов в окружающей среде и биоте. Полихлорированные бифенилы. Супертоксиканты ХХІ века / Н.А. Клюев, Е.С. Бродский // Инф. выпуск ВИНИТИ. – М., 2000. – № 5. - С. 31-63.
Галиулин Р.В. Импактные зоны стойких хлорорганических соединений в окружающей среде / Р.В. Галиулин, Р.А. Галиулина // Агрохимия. – 2011. – № 3. – C. 83-89.
Амиргалиев Н.А. Полихлорированные бифенилы в водной экосистеме Иле- Балкашского бассейна. – Алматы: ТОО «Нурай Принт Сервис», 2016. – 192 с.
Амиргалиев Н.А., Мадибеков А.С., Мусакулкызы А., Бурлибаева Д.М., Исмуханова Л.Т., Кулбекова Р.А. Водная безопасность Республики Казахстан: трансграничные бассейны рек Иле и Ертис, том V Качество вод. – Алматы, 2021. – Т. V. – 160 с.
Amirgaliyev N.; Opp C.; Askarova M.; Ismukhanova L.; Madibekov A.; Zhadi A. (2023) Long-Term Dynamics of Persistent Organic Pollutants in Water Bodies of the Aral Sea-Syrdarya Basin. Appl. Aсi., 13, 11453. http://doi.org/10.3390/app132011453
Амирова З.К., Белан Л.Н., Валиуллина А.У., Шамсутдинова Л.Р., Саитова Л.Р., Хакимова А.А. Мониторинг стойких органических соединений и полиароматических углеводородов в почвах индустриального, рекреационного и селитебного назначения города Уфы // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2015. – Т. 17. № 5-1. – С. 9–15.
Soil Guideline Values for dioxins, furans and dioxin-like PCBs in soil. Science Report SC050021 / Dioxins SGV. Environmental Agency September, 2009.
Amirgaliev N.A., Askarova M., Opp C., Medeu A.A., Kulbekova R., Medeu A.R. (2022). Water quality problems analysis and assessment of the ecological security level of the Transboundary Ural-Caspian basin of the Republic of Kazakhstan // Applied Sciences (Switzerland). –12(4). – P. 2059. https://doi.org/10.3390/app12042059
Майстренко В.Н., Клюев Н.А. Эколого-аналитический мониторинг стойких органических зарязнителей. – М.: БННОМ, 2004. – 323 с.
Шахтамиров И.Я., Амирова З.К. Диоксины и ПХБ в тканях пресноводных рыб техногенных акватории России // Рыбное хозйяство. – 2011. – №3. – С. 36-39.
Соловых Г.Н., Винокурова Н.В. Содержание полихлорированных бифенилов в экосистеме р. Урал // Современные проблемы науки и образования. – 2015. – № 5.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Нариман Амиргалиев, Кажмурат Ахмеденов, Азамат Мадибеков, Лаура Исмуханова , Асхат Жәди, Арай Сұлтанаева
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
