АРАЛ-СЫРДАРИЯ СУ ШАРУАШЫЛЫҚ БАССЕЙНІНДЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖАҢАРТЫЛАТЫН СУ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-119-4-35-46Кілт сөздер:
суармалы егіншілік, су ресурстары, Арал-Сырдария бассейні, суды пайдалану тиімділігі, тұрақты ауыл шаруашылығыАңдатпа
Қазақстан су ресурстарының тапшылығы жоғары болатын елдер санатына жатады. Еліміз сумен қамтамасыздығы бойынша ТМД елдерінің арасында соңғы орында тұр. Меншікті сумен қамтамасыздығы 1 км2-ге 37 мың м3 және жылына 1 адамға 6.0 мың м3 құрайды.
Бұл жағдай Қазақстанда су ресурстарының кеңістікте біркелкі таралмауымен және өзендердің көпшілігі трансшекаралық болып табылатындығымен қиындатылуда. Болашақта көрші мемлекеттердегі шаруашылық қызметке байланысты республикаға трансшекаралық ағын ресурстарының қысқаруы күтілуде, өйткені ағынның жартысынан көбі ҚР шегінен тыс жерлерде қалыптасады. Климаттың жаһандық және өңірлік өзгеруіне байланысты су ресурстарының болжамды қысқаруы елдің сумен қамтамасыздығына елеулі қауіп төндіреді және қолда бар су ресурстарын пайдалану тиімділігіне егжей-тегжейлі талдау жүргізуді талап етеді. Суармалы егіншіліктің негізгі алқаптары оңтүстік өңірлерде, атап айтқанда Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейнінде орналасқанын ескере отырып, бұл мақала осы бассейннің суармалы егіншілігінде жаңартылатын су ресурстарын пайдалану тиімділігін бағалауға арналған.
База ретінде 2010...2022 жылдар аралығында суды пайдалану, егіс құрылымы, жылдың нақты сумен қамтамасыз етілуі, сондай-ақ климаттық көрсеткіштер бойынша қолдағы бар статистикалық мәліметтер алынды. Жүргізілген зерттеулер жүйелі суару кезінде суарма суын пайдаланудың тиімділігін анықтаудың сандық әдісін қарастырды. Алынған нәтижелер су саясатын жетілдіру үшін және өңірдің ауыл шаруашылығындағы су ресурстарын тұрақты басқару үшін пайдаланылуы мүмкін.
References
ТОП-7 регионов Казахстана по площадям орошения. 15 августа 2020. [Электронный ресурс]. URL: https://eldala.kz/rating/1946-top-7-regionov-kazahstana-po-ploshchadyam-orosheniya (дата обращения 09.06.2025).
Климат Казахстана. [Электронный ресурс]. URL: https://ru.suntravel.uz/klimat-kazakhstana#:~:text (дата обращения 10.06.2025.
Physical-geographic characteristics of the region [Электронный ресурс]. URL https://www.cawater-info.net/bk/water_land_resources_use/english/docs/fiziko_geog_kharack_regiona.html?utm_source=chatgpt.com (дата обращения 09.06.2025).
Об утверждении укрупненных норм водопотребления и водоотведения для отдельных отраслей экономики. 16 ноября 2016. [Электронный ресурс]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600014514 (дата обращения 11.06.2025).
Валовый сбор сельскохозяйственных культур в Республике Казахстан [Электронный ресурс]. -URL https://stat.gov.kz/ru/industries/businessstatistics/stat-forrest-village-hunt-fish/publications/113764/?utm_source=chatgpt.com (дата обращения 09.06.2025).
Казгидромет официальные климатические данные и отчёты. [Электронный ресурс]. URL: http://www.kazhydromet.kz (дата обращения 09.06.2025).
Арало-Сырдарьинская бассейновая инспекция. Отчёт о деятельности за 2010-2022 годы. г. Кызылорда, Туркестан. (Документ предоставлен по запросу).
Sadras V. O., Richards R. A. (2014). Improvement of crop water use efficiency. Agricultural Water Management, 145, 43–60. [Электронный ресурс]. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378377414001693 (дата обращения 12.06.2025).
Blum A. (2009). Effective use of water (EUW) and not water-use efficiency (WUE) is the target of crop yield improvement under drought stress. Field Crops Research, 112(2-3), 119-123.
Почему газон желтеет - причины пожелтевшей травы, что делать, если появи-лись сухие пятна. [Электронный ресурс]. URL: https://rusgrass.ru/stati/pochemu-gazon-zhelteet/#:~:text (дата обращения 16.06.2025).
Farooq M., Wahid A., Kobayashi N., Fujita D., Basra S. M. A. (2009). Plant drought stress: effects, mechanisms and management. Agronomy for Sustainable Development, 29(1), 185–212.
Требования кукурузы к условиям среды. [Электронный ресурс]. URL: https://shans-group.com/poleznaya-informatsiya/kultury/kukuruza/trebovaniya-kukuruzy-k-usloviyam-sredy/#:~:text (дата обращения 18.06.2025).
Astija Astija Effect of Watering on Tomato (Solanum lycopersicum L.) Plant Growth // International Journal of Science and Research (IJSR) 7(2), August 2018 рр. 194-196 [Электронный ресурс]. -URL: https://www.researchgate.net/publication/327111062_Effect_of_Watering_on_Tomato_Solanum_lycopersicum_L_Plant_Growth (дата обращения 19.06.2025).
Giuseppe S.V., Aurelio S., Silvia Z. (2024). Agronomic Strategies for Sustainable Cotton Production: A Systematic Literature Review. Journal Agriculture, 14(9):1597
Simarjot Singh, Ritu Kumari, Ankita Thakur, Lalit Saini (2025). Comprehensive Agronomic Practices for optimizing Cotton Production: from Seed to Harvest. In book: Production Tech-niques of Agronomical Crops. pp.50. Edition: 1Publisher: Grammya Prakashan.
Wojciech Nowacki. (2018). Water in potato production, problems and challenges. Inżynieria Ekologiczna 19(6), December 2018 рр. 14-25.
Trevor W. Crosby, Yi Wang. (2021). Effects of Different Irrigation Management Practices on Potato (Solanum tuberosum L.). Department of Horticulture, University of Wisconsin-Madison, Madison, WI 53706, USA Sustainability 2021, 13(18), 10187.
Dr. Amanullah, F. Sh Rice. (2017). Technology and Production. Book Edition: 1Publisher: InTech (Croatia)Editor: Amanullah, Shah Fahad ISBN: 978-953-51-5200-2, March 2017.
Прекращайте поливать арбузы - правила полива для получения максимально сладких плодов. -9.12.2020. [Электронный ресурс]. URL: https://agrolife.ua/blog/Prekrashchayte-polivat-arbuzy-pravila-poliva-dlya-polucheniya-maksimalno-sladkikh-plodov/ (дата обращения 27.06.2025).
Agricultural Water Conservation and Efficiency Potential in California, Natural Re-sources Defense Council. June 2014 IB:14-05-F. [Электронный ресурс]. URL: https://www.nrdc.org/sites/default/files/ca-water-supply-solutions-ag-efficiency-IB.pdf (дата об-ращения 16.06.2025).
Alon Tal Israeli. (2021). Agriculture-Innovation and Advancement. In book: From Food Scarcity to Surplus. DOI:10.1007/978-981-15-9484-7_9. pp.299-358. [Электронный ресурс]. URL: https://www.researchgate.net/publication/349156223_Israeli_Agriculture-Innovation_and_Advancement (дата обращения 16.06.2025).
Kulkarni S.A., Reinders F.B., Ligetvari F. Global scenario of sprinkler and micro irrigat-ed areas/ 7th International Micro Irrigation Congress. [Электронный ресурс]. URL: https://ru.scribd.com/document/456068998/192411605438766968#:~:text (дата обращения 16.06.2025).
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Татьяна Гричаная, Павел Калашников, Алихан Кали, Гульнаурыз Отеберген
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
