СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІ ТӨМЕНГІ АҒЫСЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ РЕЖИМІНІҢ ӨЗГЕРУ ДИНАМИКАСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ АҒЫН СУ САПАСЫНА ӘСЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-120-5-8-19Кілт сөздер:
Сырдария өзені, орташа жылдық су ағыны, Көксарай контрреттегіші, Шардара су қоймасы, судың ластануы, экологиялық ағынАңдатпа
Климаттық өзгерістер мен трансшекаралық су пайдалану мәселелерінің әсері Сырдария өзенінің төменгі ағысына айтарлықтай ықпал етуде. Бұл зерттеуде өзеннің ағын режимінің өзгеруі, су сапасының нашарлауы және экожүйеге тигізіп отырған әсерлері талданды. Сырдария өзені ағынының 90 %-дан астамы шекаралас елдерге (Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан) тәуелді болғандықтан, трансшекаралық басқару мәселелері айрықша назарға алынған.
Шардара су қоймасы мен Көксарай контрреттегішінің құрылыстары өзеннің ағын режимін күрт өзгертіп, ауыл шаруашылығына көп мөлшерде су бөлінуі әсіресе жаз мезгілінде су тапшылығын тудырған. Соның салдарынан өзен ағынының маусымдық таралуы өзгеріп, төменгі ағыстағы экожүйе зардап шегуде.
Сырдария өзені төменгі ағысының гидрологиялық режимінің көпжылдық өзгеру динамикасында соңғы 2017…2024 жылдар аралығында күрт төмендеу байқалғаны анықталған.
Қазіргі таңда Сырдария өзені суының минералдануы рұқсат етілген нормадан асып судың сапасы бойынша өзен суының ластану деңгейі 4-классты (орташа ластанған) құрап отыр. Осы жағдай су ресурстарын басқаруда экологиялық ағын ұғымын енгізудің және оны нақты тәжірибеде қолданудың маңыздылығын арттырады.
Қазіргі таңда қабылданған Қазақстан Республикасы жаңа Су кодексі мен 2024...2030 жылдарға арналған су ресурстарын басқару тұжырымдамасы бұл саладағы оң өзгерістерге негіз болады деп күтілуде.
References
Концепция развития системы управления водными ресурсами Республики Казахстан на 2024-2030 годы. Постановление Правительства Республики Казахстан от 5 февраля 2024 года № 66
Шиварева С.П., Попова В.П., Никифорова Л.Н., Домран А.О. Русловой водный баланс р. Сырдарьи от нижнего бьефа Шардаринского водохранилища до впадения в Северное Аральское море. Гидрометеорология и экология. – 2012. – №1. – С. 126–137
Чембарисов Э.И., Рахимова М.Н. “Река Сырдарья: Гидрология и Гидроэкология”, Монография. – Ташкент: Изд. «Voris-nashriyot», 2024. – С. 9-27
Арыстамбекова Д., Тевс Н., Турсумбаева М. Оценка гидроэкологического состояния дельты реки Сырдарья. Центрально азиатский журнал исследований водных ресурсов, CAJWR (2019) 5-1: С. 49-62
Тюменев С.Д. Водные ресурсы и водообеспеченность территории Казахстана: Учебник. – Алматы: КазНТУ, 2008. – С. 41-45
Попова В., Мусенова, А. Определение потерь стока по длине р.Сырдарья в пределах Республики Казахстан. Гидрометеорология и экология. – 2008. – №1. – С. 100–108
Самбаев Н.С. Оценка гидрологического состояния р. Сырдария в пределах Кызылордин ской области // Вектор ГеоНаук. Т.1. – 2018. – №3. – С. 95-100
Достай, Ж., Алимкулов, С., Сапарова, А. Оценка водных ресурсов на современном этапе развития Арало-Сырдарьинского природно-хозяйственного комплекса. Гидрометеорология и экология. – 2016. – №1. – С. 93–102
«Қазгидромет» РМК гидрологиялық мәліметтер базасы [Электрондық ресурс] URL: https://meteo.kazhydromet.kz/database_hydro_kz/ (жүгінген күні: 12.01.2025).
Bissenbayeva S., Abuduwaili J., Issanova G., Samarkhanov K. (2020). Characteristics and Causes of Changes in Water Quality in the Syr Darya River, Kazakhstan. Hydrochemistry, Hydrobiologi: Envirolmental aspects.Water Resources. vol. 47, pp. 904-912
Taltakov I. (2015). The Syrdarya river- new ecological disaster in Central Asia Seifullin Kazakh Agro Technical University. Acta Sci. Pol. Formatio Circumiectus. 14 (4), pp. 135–140
Absametov M.K., Ospanov K.T, Кenesbayeva B. (2024). Water quality of the Syrdarya River and groundwater of the Kyzylzharma field in the Kyzylorda region (Kazakhstan). Engineering Journal of Satbayev University, vol. 146, no 1, pр. 30-38
Satybaldiyev B., Ismailov B., Nurpeisov N., Kenges K., Daniel D., Malakar A., Taukebayev O., Uralbekov B. (2023). Downstream hydrochemistry and irrigation water quality of the Syr Darya, Aral Sea Basin, South Kazakhstan.Water Supply. vol. 23, no 5, pp. 2124-2125
Absametov M., Murtazina Y., Ospanov K., Rakhimova V., Berndtssonc R. (2024). Prediction of groundwater drawdown and quality at Kyzylzharma well field in the arid Syr Darya Basin, Kazakhstan. vol. 11, no. 1, Cogent engineering https://doi.org/10.1080/23311916.2024.2307194
Құрлықтың жер үсті суларының режимі мен ресурстары туралы жыл сайынғы деректер (ББЖ) [Электрондық ресурс] URL:https://www.kazhydromet.kz/ru/gidrologiya/ezhegodnye-dannye-o-rezhime-i-resursah-poverhnostnyh-vod-sushi-eds (жүгінген күні: 17.02.2025).
Қоршаған ортаның жай-күйі туралы ай сайынғы ақпараттық бюллетень [Электрондық ресурс] URL: https://www.kazhydromet.kz/ru/ecology/ezhemesyachnyy-informacionnyy-byulleten-o-sostoyanii-okruzhayuschey-sredy (жүгінген күні: 05.03.2025).
Bissenbayeva S., Abuduwaili J., Saparova A., Ahmed T. (2021). Long-term variations in runoff of the Syr Darya River Basin under climate change and human activities. 13 (1): рp. 56-70 https://doi.org/10.1007/s40333-021-0050-0 /
Zhang W., Long Ma, Abuduwaili J., Yongxiao Ge, Issanova G., Saparov G. (2019). Hydrochemical characteristics and irrigation suitability of surface water in the Syr Darya River, Kazakhstan. Article in Environmental Monitoring and Assessment. 191:572 https://doi.org/10.1007/s10661-019-7713-8
Гидрологические и гидрохимические данные по нижнему течению р. Сырдарья за 2010-2024 гг. Кызылординский филиал РГП «Казгидромет» (дата обращения: 18.03.2025).
Burlibayev M. Zh., Dyusenova Zh.A., Linnik A.S., Smirnova D.A., Burlibayeva V.N., Orlova I.V., Marynich O.V, Stogova L.L. (2018). Nekotorye aspekty gidroecologicheskih problem Kazakhstana: sbornik nauchnyh trudov KAPE [Some aspects of the hydroecological problems of Kazakhstan: a collection of scientific papers KAPE] - Almaty: ed. "Kaganat", no 2, p. 488.
Некоторые аспекты гидроэкологических проблем Казахстана: сборник научных трудов КАПЭ. – Алматы: изд. «Каганат», 2018. – №2. – С. 488
Сапарова А., Бурлибаев М., Мустафаев, Ж. (2023). Экологический сток и попуск в формате национальной оценки. Izdenister Natigeler, (3 (99), 259–272. https://doi.org/10.37884/3-2023/27
Jiao, Y.; Liu, J.; Li, C.; Xu, Z.; Cui, Y. Refined Calculation of Multi-Objective Ecological Flow in Rivers, North China. Water 2023, 15, 1003. https://doi.org/10.3390/w15051003
Greco, M.; Arbia, F.; Giampietro, R. Definition of Ecological Flow Using IHA and IARI as an Operative Procedure for Water Management. Environments 2021, 8, 77. https://doi.org/10.3390/environments8080077
Linnansaari, T.; Monk, W.A.; Baird, D.J.; Curry, R.A. Review of approaches and methods to assess Environmental Flows across Canada and internationally. DFO Can. Sci. Advis. Sec. Res. Doc. 2012, 39, 74.
Водный кодекс Республики Казахстан от 9 апреля 2025 года № 178-VIII ЗРК.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Раушан Ырысбек, Шамшагул Маштаева, Ырысбек Молдаш
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
