ШУ–ТАЛАС (ҚАЗАҚСТАН) БАССЕЙНІНДЕГІ АУА ТЕМПЕРАТУРА МЕН ЖАУЫН-ШАШЫННЫҢ БОЛАШАҚТАҒЫ ӨЗГЕРІСТЕРІН ТАЛДАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-119-4-205-220Кілт сөздер:
Шу-Талас бассейні, CMIP6 ансамблі, SSP3-7.0, SSP5-8.5 климаттық сценарийлер, ауа температурасы, атмосфералық жауын-шашынАңдатпа
CMIP6 климаттық модель ансамблін және IPCC интерактивті атлас деректерін пайдалана отырып, 21 ғасырдың соңына қарай Шу-Талас бассейніндегі ауа температурасы мен жауын-шашынның күтілетін өзгерістеріне талдау жүргізілді. Шу-Талас бассейнінің қазақстандық бөлігінде 2021...2040 жылдар аралығында орташа жылдық температура 1.4...1.7 °C және жауын-шашын мөлшері 3...7%-ға артуы күтілуде. Орта мерзімді перспективада (2041...2060 ж.) жылыну 2.4...3.0 °C және жауын-шашын мөлшері 2.4...3.0 °C және жауын-шашын мөлшері 2021...2040 жж. Ұзақ мерзімді перспективада (2081...2100 ж.), SSP3-7.0 сценарийі бойынша температура 4.5...5.0°C, ал SSP5-8,5 кезінде 6.0...6.5°C жоғарылайды, жауын-шашын ықтималдылығы 15...23% өседі. Бұл өзгерістер жыл аралық өзгермеліліктің артуына және аймақтың гидрологиялық режимінің өзгеруіне ықпал етеді. Бұл зерттеудің ғылыми маңыздылығы Орталық Азиядағы жаһандық жылынудың аймақтық көріністері туралы түсінігімізді кеңейтеді, ал оның практикалық маңыздылығы нәтижелерді су шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы секторларында климаттың өзгеруіне бейімделу үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Сондай-ақ зерттеуде Шу-Талас бассейнінің табиғи ресурстарын тұрақты басқару бойынша ұсыныстар берілген.
References
Safina, A. River runoff resources of the Shu-Talas water management basin in the context of climate change / Engineering Journal of Satbayev University, (2023). - 145(3), p. 25–30. https://doi.org/10.51301/ejsu.2023.i3.04
Water resources of Kazakhstan. (n.d.). Retrieved from https://paperzz.com/doc/7618350/water-resources-of-kazakhstan
Электронный ресурс: https://www.cawater-info.net/bk/water_land_resources_use/docs/fiziko_geog_kharack_kazakhstan.html
Достай, Ж. Д., Кулебаев, К. М., & Камалиев, А. М. (2018). Гидрологический мониторинг на реках Шу-Таласского бассейна и его развитие. Гидрометеорология и экология, (1), с. 84–91.
Мусина, А. К., Шайбек, А. Д., Нарбаева, К. Т., & Әлімбай, А. М. (2021). Assessment of the intra-annual flow distribution of the Shu-Talas river basin over the past decade. Хабаршы. География сериясы 2, с. 8. https://doi.org/10.26577/JGEM.2021.v61.i2.08
Kaliyeva, K., Punys, P., & Zhaparkulova, Y. (2021). The Impact of Climate Change on Hydrological Regime of the Transboundary River Shu Basin (Kazakhstan–Kyrgyzstan): Forecast for 2050. Water, 13(20), 2800. https://doi.org/10.3390/w13202800
Дaвлетгaлиев С.К., Казакбаева Т.М. Восстановление годового стока рек бассейна Шу-Талас // Материалы XXIV международной научно-практической конференции: «Развитие науки в XXI веке» 3 часть. – Х.: научно информационный центр «Знание», 2017. – Б. 5-14.
База данных для открытого использования результатов наблюдений на метеорологических станциях РГП «Казгидромет»: https://meteo.kazhydromet.kz/database_meteo/
https://interactive-atlas.ipcc.ch/regional-information#
Wang, X. L., & Feng, Y. (2013). RHtestsV4 User Manual: Manual for RHtestsV4, software for assessing the homogeneity of climate data series. Climate Research Division, Atmospheric Science and Technology Directorate, Science and Technology Branch, Environment Canada.
Retrieved from https://etccdi.pacificclimate.org/software.shtm
Малинин В. Н. Статистические методы анализа гидрометеорологической информации. СПб.: изд. РГГМУ. – 2008. – 408 с.
Eyring V., Bony S., Meehl G. A., et al. (2016). Overview of the Coupled Model Intercomparison Project Phase 6 (CMIP6) experimental design and organization. Geoscientific Model Development, 9, 1937–1958.
Seventh National Communication of the Republic of Kazakhstan under the United Nations Framework Convention on Climate Change (2017). [7-е национальное сообщение Республики Казахстан]. Ministry of Energy of the Republic of Kazakhstan. https://ecogosfond.kz/wp-content/uploads/2022/08/NDMJeK-1.2017_compressed-1.pdf
United Nations Development Programme. (n.d.). Eighth National Communication and Fifth Biennial Update Report of the Republic of Kazakhstan under the United Nations Framework Convention on Climate Change [8-е национальное сообщение и 5-й двухгодичный доклад Республики Казахстан]. https://www.undp.org/ru/kazakhstan/publications/8-e-nacionalnoe-soobschenie-i-5-y-dvukhgodichnyy-doklad-respubliki-kazakhstan-ramochnoy-konvencii-oon-ob-izmenenii-klimata
Boyles, R., Nikiel, K. A., Miller, B. W., Littell, J., Terando, A. J., Rangwala, I., Alder, J. R., Rosendahl, D. H., & Wootten, A. M. (2024). Approaches for using CMIP projections in climate model ensembles to address the “hot model” problem (Open-File Report 2024-1008). U.S. Geological Survey, in cooperation with the University of Colorado and the University of Oklahoma. https://doi.org/10.3133/ofr20241008
Kim, Y.-H., Min, S.-K., Zhang, X., Sillmann, J., & Sandstad, M. (2020). Evaluation of the CMIP6 multi-model ensemble for climate extreme indices. Weather and Climate Extremes, 29, 100269. https://doi.org/10.1016/j.wace.2020.100269
Gutiérrez, J. M., & Treguier, A.-M. (Eds.). (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Annex II: Models. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Cambridge University Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/
Климат Казахстана по областям 2023. – Астана: РГП «Казгидромет» C.1-2.
Ежегодный бюллетень мониторинга состояния и изменения климата Казахстана 2023. – Астана: РГП «Казгидромет» C.65.
Podnebesnykh, N. V., & Ippolitov, I. I. (2019). The relationship of climatic characteristics with anticyclonic activity in the winter period over Siberia in 1976–2011. Optika Atmosfery i Okeana [Atmospheric and Oceanic Optics], 32(12). https://doi.org/10.15372/AOO20191202
Обзор об особенностях климата Казахстана на 2024 г. – Астана: РГП «Казгидромет» C.17-24.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Жанар Наурозбаева, Гульсара Монкаева, Макпал Жунисова, Еркебулан Белдеубаев, Нұрқанат Рахматулла , Жулдыз Кенжина
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
