БАДАМ ӨЗЕНІ АҒЫНДЫСЫНЫҢ СОҢҒЫ 10-ЖЫЛДЫҚТАРДАҒЫ ӨЗГЕРІСІН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-119-4-121-132Кілт сөздер:
ағынды тербелісі, гидрологиялық режим, климаттық өзгерістер, антропогендік факторлар, вариация коэффициенті, Ричард-Бейкер индексі (RBI)Аңдатпа
Мақалада Бадам өзенінің соңғы 10 жылдықтардағы ағынды өзгерістері қарастырылады. Зерттеу барысында математикалық-статистикалық талдау әдісі, экстраполяция және корреляция әдістері, интегралды жиынтық және айырымдық қисықтары қолданылып, өзен ағындысының көпжылдық және жылішілік өзгергіштігі Ричард-Бейкер индексі (RBI) арқылы бағаланды. Индекс нәтижелері табиғи (морфометриялық ерекшеліктер, климат, жер бедері) және антропогендік факторлардың (суқойманың салынуы, ирригациялық желілердің дамуы, қала құрылысы) өзеннің гидрологиялық режиміне ықпалын анықтауға мүмкіндік берді. Ағынды тербелісін талдау барысында шағын су жинау алаптарында RBI көрсеткіштерінің жоғары болатыны, ал ірі өзен алаптарында салыстырмалы тұрақтылық байқалатыны анықталды. Бадам өзенінің гидрологиялық режиміне халық санының өсуі, егіншілік пен ирригациялық қызметтің дамуы, сондай-ақ Бадам суқоймасының реттеуші әсері айтарлықтай ықпал ететіні көрсетілді. Зерттеу нәтижелері су ресурстарын тиімді басқару, экожүйелердің тұрақтылығын бағалау және климаттық, антропогендік факторлардың ықпалын анықтау үшін маңызды.
References
Ekolu J., van Wyk G., Tesfamariam S. (2022). Long-term variability in hydrological droughts and floods. Journal of Hydrology. Vol. 610. Article 127964. DOI: 10.1016/j.jhydrol.2022.127964
Clausen B., Biggs B.J.F. (2000). Flow variability indices for riverine environmental studies.Water Resources Research. Vol. 36, № 9. P. 2403–2414. DOI: 10.1029/2000WR900033.
Алимкулов С.К., Турсунова А.А., Сапарова А.А. Ресурсы речного стока Казахстана в условиях будущих климатических и антропогенных изменений // Гидрометеорология и экология. – 2021. – № 1. – С. 59–71.
Yapiyev V., Ongdas N., Saidaliyeva Z., Zhiyenbek A., Smogulova T., Baigaliyeva M., Prikaziuk E. (2025). Baseline information and regionalization of the large river basins of Kazakhstan. Frontiers in Water. Vol. 7. Article 1601671. DOI: 10.3389/frwa.2025.1601671.
Мустафаев Ж., Козыкеева А., Шугайып У., Абдешев К., Турсынбаев Н. Анализ и оценка тенденции изменения гидрологического режима рек в водосборе бассейна реки Нура // Гидрометеорология и экология. – 2025. – № 1. – С. 8–23. – DOI: 10.54668/2789-6323-2025-116-1-8-23.
Достай Ж. Д., Алимкулов С. К., Сапарова А.А. Возобновляемые ресурсы поверхностных вод юга и юго-востока Казахстана. – 2012. – Кн. 2. – 360 с.
Методическое указание по оценке влияния хозяйственной деятельности на сток средних и больших рек и восстановление его характеристик. -1986. – Л. : Гидрометеоиздат.
СП-33-101-2003. Определение основных расчетных гидрологических характеристик. – Москва, 2004: Госстрой России – 71 с.
Westerberg I. K. (2022) Hydrological model calibration with uncertain discharge data: tests with HBV. Hydrological Processes.
Нурбацина А.А., Дидовец Ю., Лобанова А.П. Применение модели HBV-light для моделирования стока реки Шарын // Гидрометеорология и экология. – 2019. – № 3. – С. 26–43.
Тиллакарим Т.А., Серикбай Н.Т., Сатмурзаев А.А., Саиров С. Моделирование стока горных рек Илейского Алатау с применением модели HBV-light // Центральноазиатский журнал исследований водных ресурсов. - 2024. – Т. 10, № 1. – С. 1–20. – DOI: 10.29258/CAJWR/2024-R1.v10-1/1-20.rus.
Johnson B. G., Morris C. S., Mase H. L., Whitehouse P. S., Paradise C. J. (2022) Seasonal flashiness and high frequency discharge events in headwater streams in the North Carolina Piedmont (United States). Hydrological Processes. Vol. 36, № 3.
Yao L., Libera D.A., Kheimi M., Sankarasubramanian A., Wang D. (2020). The roles of climate forcing and its variability on streamflow at daily, monthly, annual, and long-term scales. Water Resources Research. Vol. 56. e2020WR027111. DOI: 10.1029/2020WR027111.
Baker D. B., Richards R. P., Loftus T. T., Kramer J. W. (2004). A new flashiness index: characteristics and applications to Midwestern rivers and streams. Journal of the American Water Resources Association. Vol. 40, № 2. P. 503–522. DOI: 10.1111/j.1752-1688.2004.tb01046.x.
Application of the Richards-Baker Flashiness Index to Gaged Michigan Rivers and Streams (2024). Michigan Department of Environmental Quality. Nov 22.
Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологическая изученность. Т. 14, вып. 1: Бассейны рек Средней Азии. Бассейн реки Сырдарьи. – Л.: Гидрометеоиздат, 1965.
Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 14, вып. 1: Бассейн реки Сырдарьи. – Л. : Гидрометеоиздат, 1969.
Жумабаев А., Шведхельм Х., Марти Б., Рагеттли С., Зигфрид Т. Водные истории из Туркестана: вызовы и возможности для Бадам-Сайрамской водной системы в условиях изменения климата // Центральноазиатский журнал исследований водных ресурсов. – 2024. – Т. 10, № 2. – С. 139–165.
Каталог водопользования бассейна реки Сырдарьи в пределах Казахской ССР за 1985 г. – Шымкент, 1987.
Методические рекомендации по оценке однородности гидрологических характеристик и определению их расчетных значений по неоднородным данным. – СПб. : Нестор-История, 2010.
Пособие по определению расчетных гидрологических характеристик.– Л.: Гидрометеоиздат, 1984. – 448 с.
СТО ГГИ 52.08.41–2017. Основные гидрологические характеристики при нестационарности временных рядов, обусловленной влиянием климатических факторов. Рекомендации по расчету / ФГБУ «Государственный гидрологический институт». – СПб., 2017. – 46 с.
СП-33-101. Определение основных расчетных гидрологических характеристик. – М. : Госстрой России, 2003. – 71 с.
Сикан, А.В. Методы статистической обработки гидрометеорологической информации : учебник. – СПб. : Изд-во РГГМУ, 2007. – 279 с.
Наурозбаева, Ж. К. Климатические характеристики осадков и температуры воздуха на территории южного и юго-восточного Казахстана в теплый период // Гидрометеорология и экология. – 2011. – № 3. – С. 95–101.
Нысанбаева, А.С., Талипова, Э.К. Өзен ағындысының көпжылдық жүрісіне климаттың заманауи өзгерістерінің тигізетін әсері // Materials International Scientific Conference of Students and Young Scientists «Farabi alemi». – Алматы : Қазақ университеті, 2020. – С. 69–74.
Давлетгалиев, С.К. Статистические методы обработки гидрологической информации : учебник. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 276 с.
Nagy P., Kubiak-Wójcicka K., Káposztásová D., Zeleňákova M., Vranay, F. (2023). Flow characteristics of the Hornád River and the anthropogenic impact of the Ružín dam for the period 1973–2020. Frontiers in Environmental Science. Vol. 11. Article 1203965. DOI: 10.3389/fenvs.2023.1203965.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Айнур Мусина , Маржан Оспанова, Әсел Абдуллаева, Гүлжанат Байдашева
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
