АНТРОПОГЕНДІК ЖӘНЕ КЛИМАТТЫҚ ӘСЕРЛЕР ЖАҒДАЙЫНДА ҚОСҚОРҒАН СУ ҚОЙМАСЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ГЕОҚҰРЫЛЫМДЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-120-5-20-33Кілт сөздер:
Қосқорған су қоймасы, гидрологиялық режим, климаттың өзгеруі, су ресурстары, салыстырмалы-талдау әдісі, суды химиялық талдау, судың сапасы, экологиялық бағалауАңдатпа
Бұл мақалада Қосқорған су қоймасының 1956 жылдан бастап ауыл шаруашылығы алқаптарын суару үшін пайдалануға берілгендігі және қазіргі уақытта кейбір экологиялық қолайсыздықтарға ұшырағандығы туралы айтылған. Соңғы онжылдықтарда су қоймасы климаттық өзгерiстер мен антропогендiк факторлардың едәуiр әсерiн сезiнуде. Өңірдегі ағындының орташа жылдық төмендеуі соңғы 30 жылда 8...12% -ға жетті, бұл орташа жылдық ауа температурасының 1,1...1,3 °C өсуіне және атмосфералық жауын-шашын көлемінің 7...10%-ға азаюына байланысты. Зерттеудің әдіснамалық базасы салыстырмалы-талдамалық әдісті, 1994...2024 жылдар кезеңіндегі гидрологиялық деректерді ретроспективті талдауды, сондай-ақ су қоймасын климаттың өзгеруіне бейімдеудің халықаралық тәжірибесімен салыстыруды қамтыды. Алынған нәтижелер судың минералдануының 1994-жылдардағы 0,8...1,0 г/л-дан 2024-жылдардағы 1,5...1,7 г/л-ге дейін артқанын, сондай-ақ нитраттар мен сульфаттар концентрациясының санитарлық нормалармен салыстырғанда 15...20% -ға артқанын көрсетті. Жүргізілген талдау негізінде өңірлік ерекшеліктер мен халықаралық тәжірибелерді ескере отырып, су қоймасын біріктірілген басқару бойынша ұсынымдар берілді.
References
Алиев К.Ш., Смаилов Т.С., Токтамысов Ж.К. Гидрологические ресурсы Южного Казахстана и их рациональное использование // Вестник КазНУ. Серия географии и экологии. – 2021. – №3 (72). – С. 55–64.
Сейдахметов Ж.С., Абдрахманова А.Б. Влияние климатических изменений на водные ресурсы Сырдарьинского бассейна // Известия НАН РК. Серия геологии и технических наук. – 2022. – №2 (452). – С. 112–121.
United Nations. (2023). World Water Development Report 2023: Partnerships and Cooperation for Water. UNESCO, Paris. 214 p.
Достай Ж.Д., Сапаров К.Т. Водные ресурсы Казахстана в условиях изменения климата. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 256 с.
World Health Organization (WHO). (2017). Guidelines for Drinking-water Quality. 4th edition. Geneva: WHO Press. 631 p.
European Environment Agency (EEA). (2020). Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2020. Luxembourg: Publications Office of the European Union. 120 p.
FAO. (2021). The State of the World’s Land and Water Resources for Food and Agriculture (SOLAW) Managing Systems at Risk. Rome: FAO. 280 p.
Аманжолов, М.К., Садыков, Е.К. Гидрология и водные ресурсы Южного Казахстана. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – 312 с.
Досмухамбетов, К.М., Ергешов, А.С. Геоэкологическая оценка антропогенных изменений в бассейне р. Арысь. // Вестник НАН РК. Серия геологии и технических наук. – 2021. – №6. – С. 45–53.
FAO. (2022). AQUASTAT database: Kazakhstan water resources and use. – Rome: Food and Agriculture Organization.
Kazhydromet Meteorological Database [Электрондық ресурс] URL: https://meteo.kazhydromet.kz/database_meteo/] (жүгінген күні: 02.07.2025).
Singh, V.P. (2019). Hydrology and Hydraulics. New Delhi: Springer. 524 p.
Государственная геологическая карта Республики Казахстан масштаба 1:200 000. Южно-Казахстанская серия. – Алматы: Комитет геологии и недропользования РК, 2002. – 124 с.
Trifonova, T., Stoyanova, V. (2020). Remote sensing and GIS methods in hydrogeological and environmental research. Journal of Environmental Management. Vol. 260, 110–124.
ГОСТ 31861-2012. Вода. Общие требования к отбору проб. – М.: Стандартинформ, 2013. – 12 с.
ГОСТ 31940-2012. Вода. Методы измерения содержания химических веществ. – М.: Стандартинформ, 2014. – 18 с.
ГОСТ 3351-74. Вода питьевая. Методы определения органолептических показателей. – М.: Изд-во стандартов, 1974. – 8 с.
ГОСТ 31859-2012. Вода. Методы определения биохимического потребления кислорода. – М.: Стандартинформ, 2013. – 16 с.
ГОСТ 31942-2012. Вода. Методы определения химического состава. – М.: Стандартинформ, 2013. – 28 с.
Абдрахманов, Т.Ж. Геология и гидрогеологические условия Туркестанского региона. – Шымкент: ЮКГУ, 2018. – 215 с.
Alimkulov S., Makhmudova L., Talipova E. (2025). Long-term forecasts of the water level of Lake Balkhash... Water, 17(13):2021. DOI:10.3390/w17132021
Sun Y., Zhang W., Peng H., Zhou F., Jiang A., Chen X., Wang H. (2023). The Impacts of Climate Change on the Hydrological Process and Water Quality in the Three Gorges Reservoir Area, China. Water. Vol. 15, No. 8. P. 1542. DOI: 10.3390/w15081542.
Raulino J. B. S., Silveira C. S., Lima Neto I. E. (2021). Assessment of Climate Change Impacts on Hydrology and Water Quality of Large Semi Arid Reservoirs in Brazil. Hydrological Sciences Journal. Vol. 66, No. 8. P. 1321–1336. DOI: 10.1080/02626667.2021.1933491.
Araújo V. F. de, Rodrigues F. M., Silva L. C. da, et al. (2022). Eutrophication Risk Assessment of a Large Reservoir in the Brazilian Semiarid Region under Climate Change Scenarios // Anais da Academia Brasileira de Ciências. Vol. 94, No. 4. DOI: 10.1590/0001 3765202220201689
Hamilton D. P., Mitchell S. F., Arhonditsis G. B., et al. (2016) A Synthesis of Climate Change Impacts on Water Quality and Ecology of Freshwater Lakes and Reservoirs. Hydrobiologia. Vol. 1. Р. 1–23.
Vollenweider R. A. (1968). Advances in Defining Critical Loading Levels for Phosphorus in Lake Eutrophication. Mem. Ist. Ital. Idrobiol. Vol. 25. P. 53–83.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Нұрлыбек Әбдімүтәліп, Газиза Тойчибекова, Ақмарал Әділбай, Гульнар Койшиева, Карлыга Сарбаева
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
