ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНДЕГІ ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ ХАЛЫҚТЫҢ ҚОНЫСТАНУЫНА ЫҚПАЛЫ

Авторлар

  • Айгерим Сансызбаева Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-0695-3406
  • Шынгысбаева Шынар Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-6723-6331
  • Мылқайдаров Әлім Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-8652-3133
  • Гүлнар Орынбасарова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-4965-9108
  • Ақерке Нурпейісова “Шәкәрім университет” КеАҚ, Семей қ., Қазақстан https://orcid.org/0009-0004-7718-0668
  • Светлана Ерекеева Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті, Шымкент қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-2972-3101
  • Лаура Рыскулбекова Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-4782-2047

DOI:

https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-121-1-71-85 %20

Аңдатпа

Мақала халықтың демографиялық жағдайын жақсартуға бағытталған тиімді мемлекеттік әлеуметтік саясаттың маңызды алғышарттарының бірі ретінде қоныстану жүйесіне әсер ететін табиғи-климаттық факторларды қарастырады. Зерттеу Шығыс Қазақстан өңірі (сондай-ақ Абай облысы) аумағындағы табиғи және климаттық жағдайлардың халықтың қоныстануына ықпалын бағалауға бағытталған.

Өңірлердегі қоныстандыру жүйелерін талдау барысында қоныстану түрлерінің көптүрлілігі климаттық тұрғыдан қолайлы аумақтарда айқынырақ байқалатыны анықталды. Табиғи факторлардың ықпал ету дәрежесін бағалау үшін суық және ыстық режимі, ылғалдылық және қолайсыз табиғи құбылыстар сияқты климаттық көрсеткіштер негізге алынды. Мақалада соңғы деректер базасы негізінде өңірдегі климат өзгерісінің ықпалына шолу жасалып, климаттық жайлылықты сипаттайтын көрсеткіштер ұсынылды. Шығыс Қазақстан облысының аудандары бойынша жылдың суық кезеңіндегі климаттық қолайлылық дәрежесі ең суық ай ретінде қаңтардың метеорологиялық деректері арқылы бағаланды.

Сонымен қатар Meteoblue (1979-2024жж.) деректері негізінде Абай облысы мен ШҚО аумағында ауа температурасы мен жауын-шашын мөлшерінің көпжылдық өзгеріс динамикасы көрсетілді. Алынған көрсеткіштерді интеграциялау арқылы климаттық жағдайлардың қоныстандыру жүйесінің дамуына ықпалын анықтау мақсатында нәтижелер 4 балдық бағалау шкаласына келтірілді. Осы негізде климаттық қолайлылық дәрежесі бойынша аумақты аудандастыру жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде орташа жылдық ауа температурасының картасы және халықты қоныстандыруға арналған климаттық жағдайлардың қолайлылық дәрежесінің ГАЖ технологиялары көмегімен жасалған тақырыптық карталары құрастырылды.

Author Biographies

Айгерим Сансызбаева, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қ., Қазақстан

PhD, доцент м.а.

Шынгысбаева Шынар, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қ., Қазақстан

PhD докторант

Мылқайдаров Әлім, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ., Қазақстан

География ғылымдарының кандидаты, аға оқутышы

Гүлнар Орынбасарова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ., Қазақстан

PhD, аға оқытушы

Ақерке Нурпейісова, “Шәкәрім университет” КеАҚ, Семей қ., Қазақстан

PhD докторант

Светлана Ерекеева, Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті, Шымкент қ., Қазақстан

PhD, аға оқытушы

Лаура Рыскулбекова , Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы қ., Қазақстан

PhD, қауымдастырылған профессор

References

Munajtpasova A., Zheksenbaeva A., Orakova g., Musralinova g., Nyshanbaj A. sovremennye izmeneniya klimata na vostoke Kazahstana // Gidrometeorologiya i ekologiya. № 3. S. 31-39.2024. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-114-3-31-39 [in Kazakh].

Mitchell D., Maloney S.K., Snelling E.P., Hetem R.S., Fuller A. Revisiting Concepts of Thermal Physiology: Understanding Feedback and Feedforward Control, and Local Temperature Regulation. Acta Physiologica (Oxf). 2025, 241(7). https://doi.org/10.1111/apha.70063

World Meteorological Organization (WMO). Climate and Human Health. - Geneva: WMO, 1996.

Өскемен қаласы ауа температурасы мен жауын-шашынның климаттық сипаттамалары (1991-2020 нормалары; 1951/1958-2021 бақылау қатарлары) [Электрон. ресурстар] «Қазгидромет» РМК (қаралған күні: 26.02.2026).

World Economic Forum. The Global Risks Report 2017. 12th edition. - Geneva: World Economic Forum, 2017. 132-133

Абдулин А.А, Шлигын А.Е. Металлогения и минеральные ресурсы Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1983.- С. 312-315

Географическая энциклопедия. Восточный Казахстан.- Усть-Каменогорск: Шығыс Полиграф, 2014. – С. 74-78

Егорина А.В., Попова К.И., Чурсин А.С. и др. Климат Юго-Западного Алтая.- Семей, 2015. - С. 315-321

Геология СССР: Геология СССР/ВСЕГЕИ Т. 41: Вост. Казахстан Ч. 1: Геол. описание. – 1967. – С. 123-125

Егорина А.В., Зинченко Е.С., Зинченко Ю.К. Физическая география Восточного Казахстана. Усть-Каменогорск: 2017. – С. 25-27

Компания meteoblue [Электрон. ресурс] URL: https://content.meteoblue.com (дата обращения: 10.10.2025).

Фролькис В.А., Добровлянский Д.Б. (2020). Прогноз температуры воздуха с помощью методов машинного обучения. - Научно-образовательный журнал для студентов и преподавателей StudNet, №9, 861-867. https://doi.org/10.24411/2658-4964-2020-1118

Компания meteoblue [Электрон. ресурс] URL: https://www.meteoblue.com/ru/climate-change /Восточно-Казахстанская-область_ Казахстан_1517381 (дата обращения: 10.09.2025).

Международное информационное агентство «Казинформ» - Как климат влияет на миграционные процессы Казахстана [Электрон. ресурс] URL: http://www.inform.kz/ru/kak-klimat-vliyaet-na-migratsionnie-protsessi-kazahkstana-b230a4 (дата обращения: 28.09.2025).

Заявление ВМО о состоянии глобального климата в 2019 году. – Женева, 2020. – ВМО – № 1248. – 44 с.

Downloads

Жарияланды

2026-04-01

How to Cite

Сансызбаева, А. ., Шынгысбаева, Ш., Мылкайдаров, А., Орынбасарова, Г., Нурпейсова, А., Ерекеева, С., & Рыскулбекова, Л. (2026). ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНДЕГІ ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ ХАЛЫҚТЫҢ ҚОНЫСТАНУЫНА ЫҚПАЛЫ. Гидрометеорология және экология, (1), 71–85. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-121-1-71-85

Журналдың саны

№ 1 (2026)

Бөлім

ЭКОЛОГИЯ

License

Copyright (c) 2026 Айгерим Сансызбаева, Шынгысбаева Шынар, Мылкайдаров Алим, Гулнар Орынбасарова, Акерке Нурпейісова, Светлана Ерекеева, Лаура Рыскулбекова

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.