АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНЫҢ АТМОСФЕРАЛЫҚ АУА САПАСЫН ЖӘНЕ ОНЫҢ ХАЛЫҚ ДЕНСАУЛЫҒЫНА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-121-1-145-162%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20Кілт сөздер:
атмосфералық ауа, автокөлік, Алматы мониторингі, халық денсаулығы, ластағыштар эмиссиясыАңдатпа
Мақала Алматы қаласының автокөлiк жүйесi мен экологиясының жай-күйiн кешендi бағалауға және олардың өзара байланысына арналған. Көліктік, метеорологиялық, инфрақұрылымдық, экологиялық, медициналық және басқа да параметрлерді сипаттайтын деректер жинақталған. Алматы ауасының ластануының жоғары деңгейi қаланың шұңқырда орналасуымен ғана емес, бiрқатар қосымша факторлардың болуымен де байланысты екендiгi көрсетiлген. Қала құрылысында жел бағыты ескерілмейтінімен қатар жиі орын алатын басқа да елеулі үлесін қосатын бұзушылықтар қарастырылған. 2025 жылғы статистикалық деректерге сәйкес, тұтынылу уақыты 20 жылдан асып кеткен көліктердің 159413 данасы, яғни ≥ 40% жоғарысы катализаторлармен жабдықталмай қолданылуда. Алматының әуе бассейнінде РМ2,5 майда дисперсті бөлшектердің мөлшері ШРК мағынасынан бірнеше есе жоғарлап кететіні жиі байқалады, әсіресе бұл жағдай жерүстінде кездесетін температуралық инверсия болатын кездерге тән. Алматының әлемдегі ең ластанған қалалар тізіміне жиі түсуіне ықпал ететін негізгі факторлардың әсерлер жиынтығы қарастырылды. Халықтың ауру түрлерінің өсуіне негізгі себеп болатын жағдайлар белгіленді. Адамдардың денсаулығына әсер тигізетін жағдайлардың 50-55% өмір салтына, 20-23% тұқым қуалауға, 20-25% қоршаған ортаның жағдайына және 8-12% денсаулық сақтау жүйесінің жұмысына байланысты екені анықталды. Мақалада пайдаланылатын отынның түрлері мен сапасы бойынша автокөлік құралдарының құрамы, олардың Алматы қаласындағы пайдалану мерзімдері мен сандарының өсу динамикасы талданды.
References
Афанасьева И. М. Устойчивое развитие человечества. Часть 2. [Текст]: монография / И. М. Афанасьева, А. В. Иванов, Е. Н. Петрова; Нижегород. гос. архитектур.-строит. ун-т. – Н. Новгород: ННГАСУ, 2013.– С. 85.
WHO. Ambient (Outdoor) Air Pollution. 2022. Accessed September 02, 2024. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health.
Dechezleprêtre A., Rivers N., Stadler B. (2019). The economic cost of air pollution: Evidence from Europe. OECD Economics Department Working Papers, 1584. https://doi.org/10.1787/56119490-en.
Schleussner C.F., Rogelj J., Schaeffer M., et al. (2016). Science and policy characteristics of the Paris Agreement temperature goal. Nature Climate Change, 6, pp. 827-835. https://doi.org/10.1038/nclimate3096.
Указ Президента Республики Казахстан от 25 августа 2011 года №145 "О принятии Поправки к приложению В к Киотскому протоколу к Рамочной конвенции Организации Объединенных Наций об изменении климата».
OECD. (2021). Поддержка экологически чистого городского общественного транспорта в Казахстане, Кыргызстане и Молдове: Сводный отчет о реализации проекта за период с 2016 по 2019 год. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/411cc0b0-ru.
Закон Республики Казахстан от 4 ноября 2016 года № 20-VI «О ратификации Парижского соглашения»
Hameed S., Karim N., Wasay M., et al. (2024). Emerging Stroke Risk Factors: A Focus on Infectious and Environmental Determinants. Journal of Cardiovascular Development and Disease, 11(1), pp. 19. https://doi.org/10.3390/jcdd11010019.
Концевая А.В., Анциферова А.А., Муканеева Д.К., Ипатов П.В., Драпкина О.М. Концепция «Единое здоровье»: комплексный подход к здоровью человека, животных и окружающей среды. Профилактическая медицина. - 2024. - №27(11). – С.7 12.
Нурмадиева Г.Т., Жетписбаев Б.А. Влияние экосистемы на здоровье человека в промышленно развитых регионах Казахстана. Обзор литературы. // Наука и Здравоохранение. - 2018. - 4 (Т.20). - С. 107-132.
Ежедневный бюллетень состояния воздушного бассейна (НМУ) - https://www.kazhydromet.kz/ru/ecology/ezhednevnyy-byulleten-sostoyaniya-vozdushnogo-basseyna-nmu.
https://orda.kz/almaty-voshel-v-pjaterku-samyh-grjaznyh-gorodov-mira-po-kachestvu-vozduha-408422/
Хасенов А.К. Перспектива перевода алматинских электростанций на природный газ //Вестник КазНИТУ. - 2021. - №6. – С. 107-122. - https://www.ales.kz/almatinskaya-tecz-3.
Барикаева Н.С. Совершенствование системы мониторинга загрязнения воздуха придорожных территорий городов мелкодисперсной пылью. – Дис. канд. техн. наук, Волгоград, 2018. – 159с.
Балабанов Д.С. Перенос и рассеяние над урбанизированной территорией отработанных газов автомобильного транспорта»/Дисс. на соиск. канд. техн. наук. - Пермь, 2011. – 148 с.
Kerimray A., Azbanbayev E., Kenessov B., Plotitsyn P., Alimbayeva D., Karaca F. (2020). Spatiotemporal Variationsand Contributing Factors of Air Pollutants in Almaty, Kazakhstan. Aerosol and Air Quality Research,20(6), pp. 1340–1352.- https://doi.org/10.4209/aaqr.2019.09.0464.
Лещук С.И., Суркова И.В. Сенкевич Н.В. Взаимосвязь загрязнения окружающей среды и экологически обусловленной заболеваемости населения на территории техногенного загрязнения//Известия высших учебных заведений. Северо-Кавказский регион. Естественные науки. - 2017. - №2. – С.110-117.
Andersen ZJ, Kristiansen LC, Andersen KK. et al. (2012) Stroke and long-term exposure to outdoor air pollution from nitrogen dioxide: a cohort study // Stroke. -V. 43. - Р. 3200-3255.
T. Yorifuji, S. Kashima, T. Tsuda, et al. (2013). Long-term exposure to traffic-related air pollution and the risk of death from hemorrhagic stroke and lung cancer in Shizuoka, Japan // Science of the Total Environment. - V. 443. - pp. 397-402.
Tak-sun Yu, H. Qiu, X. Wang et all. (2013). Synergy between particles and nitrogen dioxide on emergency hospital admissions for cardiac diseases in Hong Kong // International Journal of Cardiology. - V.168(3). - Р.2831-2836.
P.J. Villeneuve, J.Y.M. Johnson, D. Pasichnyk, et al. (2012). Short-term effects of ambient air pollution on stroke: Who is most vulnerable? // Science of the Total Environment. - V. 430. - pp. 193-201.
ПЛАН РАЗВИТИЯ ГОРОДА АЛМАТЫ НА 2021-2025 ГОДЫ, Приложение к решению маслихата города Алматы от «9» декабря 2022 года № 192. Приложение к решению маслихата города Алматы от «15» января 2021 года №5. Алматы, 2022г.
Статистический сборник «Здоровья населения РК и деятельность организации здравоохранения», Министерство здравоохранения Республики Казахстан. Астана. – выпуски 2019…2025.
Национальный доклад о состоянии окружающей среды и об использовании природных ресурсов. //Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам республики Казахстан //Официальный интернет-ресурс. www.stat/gov/kz; http: //ecogosfond.kz, Астана, 2023.
Информационные бюллетени о состоянии окружающей среды Республики Казахстан, 2014…2025. Электронный ресурс: https://www.kazhydromet.kz/ru /ecology/ezhemesyachnyy-informacionnyy-byulleten-o-sostoyanii-okruzhayuschey-sredy
Государственный Фонд экологической информации (ГФЭИ), 2020…2025гг. Электронный ресурс // https://ecogosfond.kz/ltty-bajandama/.
Материалы частного фонда «Almaty Air Initiative» (ААІ), 2024. http:/air.org.kz.
https://gosrating.com/2350.html
A. Jullien M. Dauvergne V. Cerezo А. (2014). Environmental assessment of road construction and maintenance policies using LCA // Transportation Research Part D: Transport and Environment. -2014. - V. 29. - p. 56-65.
Вострикова М.А., Шкода В.В. Характеристика основных выбросов автотранспорта и их влияние на растения // Международный научный журнал «Инновационная наука». - 2015. - №11. – С. 65-66.
Статистический сборник Министерства здравоохранения РК «Здоровье населения РК и деятельность организаций здравоохранения в 2024г.». – Астана, 2025. – 400с.
WHO, UNICEF, UNU, Iron Deficiency Anaemia: Assessment, Prevention and Control, A Guide for Programme Managers, WHO, UNICEF, UNU. – Geneva, Switzerland, 2001.
Breymann, C. (2017). Diagnosis and treatment of iron-deficiency anaemia in pregnancy and postpartum / C. Breymann, C. Honegger, I. Hösli, D. Surbek // Arch Gynecol Obstet. – 2017. - Vol. 296(6). – Р. 1229-1234.
Gaillard, R. (2014). Risk factors and consequences of maternal anaemia and elevated haemoglobin levels during pregnancy: a population-based prospective cohort study / R. Gaillard, P.H. Eilers, S. Yassine et al. // Paediatr Perinat Epidemiol. – 2014. - Vol. 28 (3). - Р. 213-226.
Bitzer J, Heikinheimo O, Nelson AL, Calaf-Alsina J, Fraser IS. (2015). Medical management of heavy menstrual bleeding: a comprehensive review of the literature. Obstet Gynecol Surv 2015; 70:115-30.
Smith C, Teng F, Branch E, Chu S, Joseph KS. (2019). Maternal and perinatal morbidity and mortality associated with anemia in pregnancy. Obstet Gynecol. 2019;134(6):1234–44. doi: 10.1097/AOG.0000000000003557.
Ракишева А.Г., Беркинбаев С.Ф., Джунусбекова Г.А., Мусагалиева А.Т., Матекова А.Е. Сравнительный анализ распространенности анемии в городе Алматы, Алматинской и Актюбинской областях //Medicine (Almaty). - 2017. – №5(179). – С. 66-71.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Гульмира Кезембаева, Аманкул Акбасова, Алмас Жумагулов, Александр Логвиненко, Умбеталы Сарсенбин, Дархан Муратов, Алишер Избакиев
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
