ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС БӨЛІГІНДЕГІ ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫНЫҢ АУЫР МЕТАЛДАРМЕН ЛАСТАНУЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТӘУЕКЕЛІН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-122-2-199-213Кілт сөздер:
қар жамылғысы, экологиялық тәуекел, ауыр металдар, Igeo, PERI, техногендік жүктеме, Қазақстанның оңтүстік-шығысыАңдатпа
Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағындағы үш контрастты станцияда (Алматы-Агро, Текелі, Мыңжылқы) 2005...2024 жылдар аралығында ауыр металдармен (Cd, Pb, Cu, As) қар жамылғысының ластануының экологиялық тәуекелі бағаланған. Қар жамылғысы маусымдық техногендік жүктемені көрсететін тиімді индикатор ретінде қарастырылған. Ластанудың дәрежесі мен қоршаған ортаға қауіптің деңгейін бағалау үшін геоқорлану индексі (Igeo), потенциалды экологиялық тәуекел индекстері (PERI) және суммарлық ластану коэффициенті (Zc) қолданылды. Зерттеу нәтижелері бойынша максималды ластану мен тәуекел деңгейлері қалалық агломерация аймағында (Алматы-Агро) тіркелген, онда RI мәндері 600-ге жетіп, кадмий мен қорғасын бойынша Igeo көрсеткіштері 4,0-ден асып, «өте күшті» ластануға сәйкес келеді. Текелі станциясында мәндер локалды эмиссия көздерінен туындайтын орташа-жоғары тәуекел деңгейін көрсетеді. Жоғары таулы Мыңжылқы станциясы негізінен фондық сипатқа ие болып, кейбір маусымдарда тәуекелдің эпизодтық өсуі ғана байқалады. Алынған нәтижелер ластанудың кеңістіктегі әртүрлілігін көрсетеді және қар жамылғысының антропогендік әсер индикаторы ретіндегі маңыздылығын растайды.
References
Guéguen С., Cuss C.W., Cho S. Snowpack deposition of trace elements in the Athabasca oil sands region, Canada // Chemosphere. – 2016. – Vol. 153. – P. 447–454. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2016.03.020
Steinnesa E. Heavy metal contamination of the terrestrial environment from long-range atmospheric transport: Evidence from 35 years of research in Norway // E3S Web of Conferences, Proceedings of the 16th International Conference on Heavy Metals in the Environment. – 2013. – Vol. 1. – Article 35001. https://doi.org/10.1051/e3sconf/20130135001
Huang L., Rad S., Xu L., Gui L., Song X., Li Y., Wu Z., & Chen Z. Heavy Metals Distribution, Sources, and Ecologi-cal Risk Assessment in Huixian Wetland, South China // Water. 2020. 12(2), 431. https://doi.org/10.3390/w12020431
Li W., Shen Z., Tian T. et al. Temporal variation of heavy metal pollution in urban stormwater runoff. Front // En-viron. – 2012. – Vol. 6. – P. 692–700. https://doi.org/10.1007/s11783-012-0444-5
Faurat A., Yessimova D., Satybaldiyeva G., Kuatbayev A., Utarbayeva A., Kaliyeva A., et al. Assessing the spatial distribution and sources of heavy metal pollution in the snow cover: A case study from Pavlodar, Northeastern Kazakhstan // PLoS One. – 2025. – Vol. 20(5). – e0322300. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0322300
Szwed M., Kozłowski R. Snow Cover as an Indicator of Dust Pollution in the Area of Exploitation of Rock Materi-als in the Świętokrzyskie Mountains // Atmosphere – 2022. – Vol. 13(3). – 409. https://doi.org/10.3390/atmos13030409
Hakanson L. An ecological risk index for aquatic pollution control: A sedimentological approach // Water Re-search. – 1980. – Vol. 14. – P. 975–1001. https://doi.org/10.1016/0043-1354(80)90143-8
Müller G. Index of geoaccumulation in sediments of the Rhine River // GeoJournal. – 1969. – Vol. 2. – P. 108–118.
Валетдинов А.Р. Технология комплексной оценки влияния промышленных объектов на загрязненность тя-желыми металлами природных сред по результатам мониторинга СП: автореф. дисс. … канд. тех. наук. – Казань, 2006. – 19 с.
Сает Ю. У. и др. Геохимия окружающей среды. – М.: Недра, 1990. – 335 с.
Методические рекомендации по оценке степени загрязнения атмосферного воздуха населенных пунктов металлами по их содержанию в снежном покрове и почве // Рекомендации подготовлены в лаборатории геохимии окружающей среды Института минералогии, геохимии и кристаллохимии редких элементов Мингео СССР и АН СССР (ИМГРЭ) к.м.н. Б.А. Ревичем, д.г.-м.н. Ю.Е. Саетом, к.м.н. Р.С. Смирновой. Утв. Главным государственным санитарным врачом СССР 15 мая 1990 г., № 5174-90. – URL: http://docs.cntd.ru/document/1200087676 (дата обращения 17.05.2025).
Ревич Б.А., Сает Ю.Е., Смирнова Р.С., Сорокина Е.П. Методические рекомендации по геохимической оценке загрязнения территории городов химическими элементами. – М.: ИМГРЭ, 1982. – 110 с.
Omwene P.I., Oncel M.S., Celen M., Kobya M., Heavy metal pollution and spatial distribution in surface sediments of Mustafakemalpasa stream located in the world’s largest borate basin (Turkey) // Chemosphere, – 2018. – Vol. 208. – P. 782–792. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2018.06.031
Duodu G.O., Goonetilleke A., Ayoko G.A. Comparison of pollution indices for the assessment of heavy metal in Brisbane River sediment // Environmental Pollution. – 2016. Vol. 219. P. 1077–1091. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2016.09.008
Sarkar S., Ghosh P.B., Sil A.K., Saha T. Heavy metal pollution assessment through comparison of different indices in sewage fed fishery pond sediments at East Kolkata Wetland India // Environ. Earth Sci. – 2010. – Vol. 63. – P. 915–924. https://doi.org/10.1007/s12665-010-0760-7
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Талшын Оразбаева, Азамат Мадибеков, Cадулла Кузу Левент
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
