ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АТМОСФЕРАЛЫҚ ЖАУЫН-ШАШЫННЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ МАУСЫМДЫҚ ДИНАМИКАСЫ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-55-66Кілт сөздер:
атмосфералық жауын-шашын, химиялық құрам, маусымдылық, антропогендік әсер, мониторинг, кеңістіктік өзгергіштікАңдатпа
Мақалада 2005…2024 жылдар аралығында Алматы, Ауыл-4, Есік, Қапшағай, Мыңжылқы және Текелі метеостанцияларының деректері негізінде Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамына жүргізілген көпжылдық талдау нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты – урбандалған, индустриялық және биіктаулы ландшафттардың үйлесуі жағдайында жауын-шашынның иондық құрамының қалыптасуындағы кеңістіктік-уақыттық заңдылықтарды айқындау. Негізгі катиондар мен аниондардың орташа жылдық және маусымдық концентрациялары есептеліп, жылдар аралық динамикасы мен жиынтық минералдану көрсеткіштері талданды, сондай-ақ иондық байланыстар құрылымына корреляциялық талдау жүргізілді.
Зерттеу нәтижелері бойынша, көпшілік жылдары жауын-шашынның жиынтық минералдануы биіктаулы Мыңжылқы станциясында 1,06...7,13 мг/дм³ аралығында, ал урбандалған және индустриялық аймақтарда 8,37...25,9 мг/дм³ шегінде өзгеріп, 2...4 еселік кеңістіктік контраст қалыптастыратыны анықталды. Иондық құрам құрылымында Na⁺ (негізгі иондардың жиынтық массасының 44,0...53,0 %), HCO₃⁻ (18,0...28,0 %) және Ca²⁺ (10,0...18,0 %) басым үлеске ие. Суық кезеңде SO₄²⁻, NO₃⁻ және NH₄⁺ концентрациялары жылы маусыммен салыстырғанда 40,0...80,0 %-ға жоғары болып, бұл жылыту маусымының және екінші реттік аэрозоль түзілу үдерістерінің ықпалын көрсетеді. Корреляциялық талдау SO₄²⁻Cl⁻ (r = 0,94), Ca²⁺–HCO₃⁻ (r ≈ 0,87) және SO₄²⁻–NH₄⁺ (r ≈ 0,75) арасындағы тұрақты байланыстарды анықтап, жауын-шашын құрамының қалыптасуы көпфакторлы сипатқа ие екенін және табиғи мен антропогендік факторлардың өзара ықпалын растайды.
References
Vet R., Artz R.S., Carou S., et al. A global assessment of precipitation chemistry and deposition of sulfur, nitrogen, sea salt, base cations, organic acids, acidity and pH, and phosphorus // Atmospheric Environment. – 2014. 93. 3-100. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2013.10.060
Torseth K., Aas W., Breivik K., et al. Introduction to the European Monitoring and Evaluation Programme (EMEP) and observed atmospheric composition change during 1972–2009 // Atmospheric Chemistry and Physics. – 2012. – Vol. 12, issue 12, 5447-5481. https://doi.org/10.5194/acp-12-5447-2012
Qi L., Zheng H., Ding D., Wang S. Responses of sulfate and nitrate to anthropogenic emission changes in eastern China - in perspective of long-term variations // Science of The Total Environment. – 2023. – Vol. 855, 158875. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.158875
Liu Y, Wang W, Zhang J, Li Z. Characteristics and sources of chemical composition in precipitation on the Loess Plateau of China // Sci Total Environ. – 2024. 935. 173401. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.173401
Usher C.R., Michel A.E., Grassian V.H. Reactions on mineral dust // Chemical Reviews. – 2003. – Vol. 103 (12). – P. 4883–4940. – DOI: 10.1021/cr020657y.
Heydarizad M., Gimeno L., Amiri S., Minaei M., Mohammadabadi H.G. A Comprehensive Overview of the Hydrochemical Characteristics of Precipitation across the Middle East // Water. – 2022. – Vol. 14, 2657. – DOI: 10.3390/w14172657.
Al-Khashman O.A. Study of chemical composition in wet atmospheric precipitation in Eshidiya area, Jordan // Atmospheric Environment. – 2005. – Vol. 39, Issue 33, 6175-6183. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2005.06.056
Rogora M., Colombo L., Lepori F., et al. Thirty Years of Chemical Changes in Alpine Acid-Sensitive Lakes in the Alps // Water Air Soil Pollut – 2013. – 224, 1746. https://doi.org/10.1007/s11270-013-1746-3
Madibekov A.S., Amirgaliyev N.A., Ismukhanova L.T., et al. Spatial distribution of heavy metals in the snow cover for Almaty agglomeration. // SGEM Conference Proceedings. – 2019. – 19(5.1). – P. 679-685. https://doi.org/10.5593/sgem2019/5.1/S20.084
Faurat A., Yessimova D., Satybaldiyeva G., et al. Assessing the spatial distribution and sources of heavy metal pollution in the snow cover: A case study from Pavlodar, Northeastern Kazakhstan // PLoS One. – 2025. – 20(5), e0322300. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0322300
Султанбекова Б.М., Жади А.О., Мадибекова А.А., Жуматаев С.М. Сравнительный анализ снежного покрова в Жетысуской области по основным гидрохимическим показателям // Материалы VII Байкальской международной научной конференции – Стратегическая сессия (16-20 июня 2025 г.). – Нижний Новгород: Радонежская типография, 2025. – С. 93–103.
Keresztesi, Á., Birsan, M.V., Nita, I.A., et al. Assessing the neutralisation, wet deposition and source contributions of the precipitation chemistry over Europe during 2000-2017. // Environmental Sciences Europe. – 2019. – 31, 50. https://doi.org/10.1186/s12302-019-0234-9
Gülsoy G., Tayanç M., Ertürk F. Chemical analyses of the major ions in the precipitation of · Istanbul, Turkey // Environmental Pollution. – 1999. – 105(2). – Р 273-280. https://doi.org/10.1016/S0269-7491(98)00186-9
Özsoy T., Saydam A.C. Acidic and alkaline precipitation in the Cilician Basin, north-eastern Mediterranean Sea // Science of the Total Environment. – 2000. – 253(1-3). – Р. 93-109. https://doi.org/10.1016/S0048-9697(00)00380-6
Liu Y., Feng Z., Zheng F., et al. Ammonium nitrate promotes sulfate formation through uptake kinetic regime // Atmospheric Chemistry and Physics. – 2021. – 21. 13269-13286. https://doi.org/10.5194/acp-21-13269-2021
Cerling T.E., Alexander A.J. Chemical composition of hoarfrost, rime and snow during a winter inversion in Utah, U.S.A. // Water Air Soil Pollut. – 1987. – 35. – Р. 373-379. https://doi.org/10.1007/BF00290943
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Талшын Оразбаева, Азамат Мадибеков, Лаура Исмуханова, Айша Мадибековa, Ботакоз Султанбекова
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
