ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫ ОРМАНДАРЫНЫҢ ЖЕРҮСТІ ЖАМЫЛҒЫСЫНА ОРМАН ӨРТТЕРІНІҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-254-272Кілт сөздер:
орман өрттері, жерүсті жамылғысы, орман төсенішi, көмір қалдықтары, күл, өрттен кейінгі сукцессия, қалпына келу индексі, NDVI индексіАңдатпа
Мақалада Қостанай облысының орман экожүйелерінде өрттен кейін қалыптасатын жерүсті жамылғысының өзгеру барысы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – әртүрлі жылдары өртенген аумақтарда орман төсенішінің, жапырақ, шөптесін және сүрек қалдықтарының қайта қалыптасу заңдылықтарын, сондай-ақ көмір қалдықтары мен күлдің өзгерісін өсу ортасының ерекшеліктеріне байланысты бағалау.
Зерттеу жұмысы далалық бақылауларға негізделді. Сынақ алаңдарында өсімдік қалдықтарының қоры (т/га) есептеліп, орман төсенішінің қалыңдығы өлшенді, өрттен қалған қалдықтарға талдау жүргізілді. Сонымен қатар, қашықтан зондтау деректері (NDVI, Sentinel-2, Landsat 8) пайдаланылып, қалпына келу деңгейі бағаланды.
Нәтижесінде 2022 жылы өртенген аумақтарда орман төсенішінің өте жұқа екені (1,2...1,3 см), жапырақ пен сүрек қалдықтарының азайғаны (тиісінше 0,2...0,6 және 0,5...0,6 т/га), ал көмір қалдықтарының мөлшері жоғары (0,6...1,0 т/га) екені анықталды. 2004...2010 жылдары өртенген учаскелерде төсеніш қалыңдығы 4,0...4,5 см-ге дейін жетіп, көмір қалдықтары азайған (0,2...0,5 т/га), ал өсімдіктің қайта қалпына келу көрсеткіші артқаны байқалды (0,60...0,80). Табиғи (фондық) аумақтарда көрсеткіштер тұрақты деңгейде қалыптасқан (төсеніш 5,2...6,2 см; көрсеткіш 0,72...0,86). Зерттеу көрсеткендей, қуаң (ксерофильді) жағдайларда қалпына келу баяу жүреді, ал ылғалы жеткілікті (мезофильді және гигрофильді) ортада бұл үдерістер жылдамырақ жүзеге асады. Жалпы алғанда, өрттен кейінгі өзгерістердің қарқыны өрттің болған уақытына, оның күшіне және топырақ пен ылғал жағдайына байланысты. Жерүсті жамылғысы орман экожүйесінің қалпына келу деңгейін сипаттайтын маңызды көрсеткіш ретінде қарастырылып, оларды тиімді қалпына келтіру шараларын жоспарлауда қолдануға болады.
References
Pereira P., Brevik E.C., Muñoz-Rojas M., Miller B.A. Soil and fire: impacts of wildfires on soil properties and ecosystem functioning // Land Degradation & Development. – 2018. – Vol. 29. – P. 405–421.
Santín C., Doerr S.H. Fire effects on soils: the human dimension // Philosophical Transactions of the Royal Society B. – 2016. – Vol. 371.
Doerr S.H., Santín C. Global trends in wildfire and its impacts on soil // Nature Reviews Earth & Environment. – 2021. – Vol. 2. – P. 398–413.
Pellegrini A.F.A., Jackson R.B.The long-term impacts of fire on ecosystems and soil carbon // Nature Geoscience. – 2020. – Vol. 13. – P. 728–735.
Holden Z.A., Jolly W.M., Parsons R.A. Influence of fuel moisture and vegetation structure on wildfire activity // Remote Sensing. – 2018. – Vol. 10.
Smith A.M.S., Kolden C.A., Bowman D.M.J.S.
Biophysical controls of fire regimes and vegetation response // Global Ecology and Biogeography. – 2021.
Yebra M., Dennison P.E., Chuvieco E., Riaño D. A global review of remote sensing of live fuel moisture content for fire danger assessment // Remote Sensing of Environment. – 2018. – Vol. 215. – P. 1–14.
Keane R.E. Wildland Fuel Fundamentals and Applications. – 2nd ed. – Berlin: Springer, 2023.
Scott J.H., Burgan R.E. Standard fire behavior fuel models and their applications in fire danger assessment // USDA Forest Service Research. – 2017.
Chuvieco E., Pettinari M.L., Yebra M. et al. Advances in global fire danger estimation using satellite data // Remote Sensing of Environment. – 2020.
Курбатский Н.П. Лесные горючие материалы и их роль в распространении лесных пожаров. – М.: Наука, 1975. – 256 с.
Курбатский Н.П. Исследование лесных горючих материалов. – Новосибирск: Наука, 1970. – 312 с.
Иванова Г.А., Конард С.Г. Лесные горючие материалы и пожары в лесах Сибири. – Красноярск: Институт леса СО РАН, 2019.
Certini G., Moya D., Lucas-Borja M.E., Mastrolonardo G. The impact of fire on soil organic matter and soil functions: a review // Forest Ecology and Management. – 2021. – Vol. 488.
Pellegrini A.F.A., Ahlström A., Hobbie S.E. et al. Fire frequency drives decadal changes in soil carbon and nitrogen and ecosystem productivity // Nature. – 2018. – Vol. 553. – P. 194–198.
Moody J.A., Shakesby R.A., Robichaud P.R. et al. Current research issues related to post-wildfire runoff and erosion processes // Earth-Science Reviews. – 2013. – Vol. 122. – P. 10–37.
Santín C., Doerr S.H., Preston C.M., González-Rodríguez G. Pyrogenic organic matter production from wildfires: a missing sink in the global carbon cycle // Global Change Biology. – 2016. – Vol. 22. – P. 1621–1633.
Berg B., McClaugherty C. Plant Litter: Decomposition, Humus Formation, Carbon Sequestration. – 3rd ed. – Berlin: Springer, 2020.
Prescott C.E. The influence of the forest canopy on nutrient cycling // Tree Physiology. – 2018. – Vol. 38. – P. 1641–1655.
Zhang D., Hui D., Luo Y., Zhou G. Rates of litter decomposition in terrestrial ecosystems: global patterns and controlling factors // Journal of Plant Ecology. – 2018. – Vol. 11. – P. 1–14.
Harmon M.E., Fasth B., Woodall C., Sexton J. Carbon concentration of standing and downed dead wood and litter in forest ecosystems // Forest Ecology and Management. – 2019. – Vol. 432. – P. 770–780.
Pettorelli N. Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) // Satellite Remote Sensing for Conservation. – Oxford: Oxford University Press, 2016.
Veraverbeke S., Hook S., Hulley G. An alternative spectral index for rapid fire severity assessment // Remote Sensing of Environment. – 2018. – Vol. 205. – P. 108–117.
Jones M.W., Santín C., van der Werf G.R., Doerr S.H. Global fire emissions buffered by the production of pyrogenic carbon // Nature Geoscience. – 2019.
Софронов М.А., Волокитина А.В. Пирология леса. – Красноярск: Институт леса СО РАН, 2007.
Иванова Г.А.Лесные пожары и их влияние на лесные экосистемы Сибири. – Красноярск: СО РАН, 2014.
Scott A.C., Bowman D.M.J.S., Bond W.J. et al. Fire on Earth: An Introduction. – Wiley-Blackwell, 2014.
Knicker H.How does fire affect the nature and stability of soil organic nitrogen and carbon? // Biogeochemistry. – 2007. – Vol. 85. – P. 91–118.
Lehmann J., Kleber M. The contentious nature of soil organic matter // Nature. – 2015.
González-Pérez J.A., González-Vila F.J., Almendros G., Knicker H. The effect of fire on soil organic matter: a review // Environment International. – 2004. – Vol. 30. – P. 855–870.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Алтын Жангужина
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
