ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНЫҢ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫНЫҢ ПОЛИХЛОРЛАНҒАН БИФЕНИЛДЕРМЕН ЛАСТАНУЫН БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-112-124Кілт сөздер:
тұрақты органикалық ластаушылар, полихлорланған бифенилдер, конгенерлер, топырақ жамылғысыАңдатпа
Мақалада Қазақстан Республикасының Жетісу облысының топырақ жамылғысының полихлорланған бифенилдермен (ПХБ) ластануын зерттеу нәтижелері ұсынылған. Топырақ үлгілерін іріктеу 2024...2025 жж. өңірдің әртүрлі табиғи-ландшафттық аймақтарында орналасқан 52 бақылау нүктесінде жүргізілді. ПХБ мөлшерін талдау нормативтік құжаттардың талаптарына сәйкес электронды-қармау детекторы бар газдық хроматография әдісімен орындалды.
Зерттелген топырақ үлгілерінің барлығында полихлорланған бифенилдердің болуы анықталды. ПХБ-ның жиынтық концентрациялары 0,010-нан 1,631 мкг/кг аралығында өзгерді. Жеке конгенерлердің айтарлықтай алуан түрлілігі, соның ішінде индикаторлық («маркерлік») және диоксинге ұқсас қосылыстар анықталды. Ластаушының ең жоғары концентрациялары урбандалған аумақтардың топырақтарында тіркелді.
2024 және 2025 жылдардағы зерттеу нәтижелерін салыстырмалы талдау 2025 жылы ПХБ мөлшерінің айтарлықтай төмендегенін көрсетті. Бұл құбылыс сынама алу маусымының ерекшеліктерімен, ластаушы заттардың топырақ профилі бойынша қайта таралуымен және олардың кеңістіктік таралуының әркелкілігімен байланысты болуы мүмкін.
Алынған нәтижелер өңір топырақ жамылғысының полихлорланған бифенилдермен ластану деңгейі салыстырмалы түрде төмен екенін көрсетеді және оларды Қазақстан Республикасының Стокгольм конвенциясы бойынша халықаралық міндеттемелерін орындау шеңберінде тұрақты органикалық ластаушылардың экологиялық мониторингін ұйымдастыру кезінде пайдалануға болады.
References
Jones K.C., de Voogt P. Persistent organic pollutants (POPs): state of the science // Environmental Pollution. – 1999. https://doi.org/10.1016/S0269-7491(99)00098-6
Стокгольмская конвенция о стойких органических загрязнителях. – Стокгольм, 2001. – 53 с.
Breivik K., Sweetman A., Pacyna J., Jones K. Towards a global historical emission inventory for selected ПХБ congeners // Science of the Total Environment. – 2007. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2007.02.026
Meijer, S. N., Ockenden, W. A., Sweetman, A., Breivik, K., Grimalt, J. O., & Jones, K. C. Global distribution and budget of ПХБs and HCB in background surface soils: implications for sources and environmental processes // Environmental science & technology. – 2003. – 37(4), 667–672. https://doi.org/10.1021/es025809l
Kumari S., Agrawal M., Tiwari S. Impact of elevated CO₂ and elevated O₃ on Beta vulgaris L.: Pigments, metabolites, antioxidants, growth and yield // Environmental Pollution. – 2013. – Vol. 174. – P. 279–288. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2012.11.021. (in English).
Measures, C. I., Vink S. On the use of dissolved aluminum in surface waters to estimate dust deposition to the ocean. // Global Biogeochem. Cycles. – 2000. 14(1), 317–327, doi:10.1029/1999GB001188.
Ishankulov M.Sh. ПХБ-contaminated areas in Kazakhstan and analysis of ПХБ impact on human health experience // The Fate of Persistent Organic Pollutants in the Environment. – Springer: AK/NATO Publishing Unit, 2008. – P. 387–403.
Амиргалиев Н. А. Полихлорированные бифенилы в водной экосистеме Иле-Балкашского бассейна. - Алматы: ТОО Нурай Принт Сервис, 2016. - 192 с.
Amirgaliev N., Medeu A., Opp C., Madibekov A., Ismukhanova L., Zhadi A. Monitoring of Polychlorinated Biphenyls in the Transboundary Ile River and Characteristics of Its Transformations Along the River’s Discharge // Applied Sciences. – 2025. – Vol.15., 10872. https://doi.org/10.3390/app 152010872
Amirgaliev N., Ismukhanova L., Madibekov A., Sultanbekova B., Sultanayeva A. Monitoring the level of polychlorinated biphenyls pollution in the Ile River falls // News of the national academy of sciences of the RK. Series of Geology and technical science. – 2025. – Vol. 6, N 474. – Р. 32-46. https://doi.org/10.32014/2025.2518-170X.569
ГОСТ 17.4.3.01–83. Охрана природы. Почвы. Общие требования к отбору проб. – Москва: Изд-во стандартов, 2004. – 4 с.
СТ РК ИСО 14507-2010. Охрана природы. Качество почвы. Подготовка образцов к определению содержания органических загрязняющих веществ. – Введ. 2012–01–01. – Астана : Комитет технического регулирования и метрологии Министерства индустрии и новых технологий Республики Казахстан, 2010. – 42 с.
СТБ ИСО 6468-2003. Качество воды. Определение некоторых хлорорганических инсектицидов, полихлорированных бифенилов и хлорбензолов методом газовой хроматографии после экстракции жидкость–жидкость (ISO 6468:1996, IDT). – Минск : Госстандарт Республики Беларусь, 2003. – 31 с.
Panagos P., Van Liedekerke M., Yigini Y., Montanarella L. Contaminated sites in Europe: review of the current situation based on data collected through a European network // Journal of Environmental and Public Health. – 2013. – Article ID 158764. – 11 p. https://doi.org/10.1155/2013/158764
Амиргалиев Н.А., Мадибеков А.С., Исмуханова Л.Т., Мусақұлқызы А., Кулбекова Р.А., Жади А.О. Токсичные соединения в снежном покрове и их влияние на природные объекты урбанизированных территорий (на примере Алматинской агломерации) – Алматы: Қазақ университеті, 2021. 12,56 п.л., (200 c.)
Кухаркин Т.И., Какарека С.В., Хомич В.С., Курман П.В., Воропай Е.Н. Полихлорированные бифенилы в почвах Белоруссии: Источники, уровни загрязнения, проблемы изучения. Почвоведение. – 2007. – № 5. – С. 532–540.
Dioxins & PSBs: environmental levels and human exposure in candidate countries. ENV.C.2/SER/2002/0085. Final report. – Brussels, 2004. – 333 p.
Андреев В. Г., Баев А. С. Охрана окружающей среды, природопользование и обеспечение экологической безопасности в Санкт-Петербурге в 1998 году. – СПб., 1999. – 542 c.
Амирова З.К., Белан Л.Н., Валиуллина А.У., Шамсутдинова Л.Р., Саитова Л.Р., Хакимова А.А. Мониторинг стойких органических соединений и полиароматических углеводородов в почвах индустриального, рекреационного и селитебного назначения города Уфы // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2015. – Т. 17, № 5-1. – С. 9-15.
Lacomba I., Palomares-Bolaños J., Juan-García A., et al. Levels and risk assessment of dl-ПХБs and dioxins in soils surrounded by cement plants from industrial areas of Colombia and Spain // Emerging Contaminants. – 2025. – Vol. 11, Issue 1. – Art. 100427. – ISSN 2405-6650. – https://doi.org/10.1016/j.emcon.2024.100427
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Нариман Амиргалиев, Азамат Мадибеков, Лаура Исмуханова , Айнұр Мұсақұлқызы, Ботакоз Султанбекова, Асхат Жәди, Арай Сұлтанаева
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
