ӨНЕРКӘСІПТІК ӘСЕР ЕТУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ ЖЕР ҮСТІ СУЛАРЫНЫҢ ГИДРОХИМИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ЛАЙЛЫЛЫҒЫ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-125-141Кілт сөздер:
Үлбі өзені, Ертіс өзені, гидрохимия, лайлылық, жер беті сулары, техногенді әсер, ауыр металдар, экологиялық мониторингАңдатпа
Өскемен қаласының қалалық және өнеркәсіптік аймағының әсерінен Үлбі өзенінің беткі суларының гидрохимиялық құрамы мен лайлылығына зерттеу жүргізілді. Сынамалар төрт бақылау телімдерінен алынды: қаланың үстіндегі жоғарғы ағыс, қала шегіндегі орта ағыс, өнеркәсіптік аймақтан төмен және Ертіске құйылғанға дейінгі төменгі телім. Химиялық элементтердің кең спектрінің, сонымен бірге Li, Be, B, Na, Mg, Al, P, K, Ca, Cr, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, As, Mo, Cd, Pb концентрациялары анықталынып, судың лайлылығы өлшенді. Элементтердің көпшілігінің концентрациясы шекті рұқсат етілген шектерде болатындығы анықталды, ал концентрацияның жергілікті асып кетуі Al, Fe, Sr және Ag үшін орта және төменгі ағысында тіркелді, бұл өнеркәсіптік кәсіпорындар мен қалалық ағындардың антропогендік әсерімен байланысты. Лайлылық 2,23-тен 4,23 NTU-ға дейін ауытқиды, бұл қалқыма бөлшектер мен металдардың жоғарылауымен тікелей байланысты екенін көрсетті. Зерттеу нәтижелері гидрохимиялық көрсеткіштер мен лайланудың кешенді мониторингінің ақпараттылығын техногендік жүктеменің индикаторы ретінде растайды, бұл өндірістік әсер ету аймағындағы өзендердің экологиялық жағдайын бағалауға және одан әрі экологиялық мониторингтің негізін қалауға мүмкіндік береді.
References
Bilotta G.S., Brazier R.E. (2008) Understanding the influence of suspended solids on water quality and aquatic biota. Water Research, Vol. 42, pp. 2849–2861. https://doi.org/10.1016/j.watres.2008.03.018
Horowitz A.J. (2008) Determining annual suspended sediment and sediment-associated trace element fluxes. Hydrological Processes, Vol. 22, pp. 4213–4223. https://doi.org/10.1002/hyp.7117
Förstner U., Wittmann G.T.W. (2012) Metal Pollution in the Aquatic Environment. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-69385-4
Singh B.P., Varshney P., Chourasiya S., Vidyarthi V.K. (2025) Assessment of physicochemical properties and heavy metal contamination in riverine system and their impacts on public health. Discover Water, Vol. 5, pp. 50. https://doi.org/10.1007/s43832-025-00243-9
Liu X., Sheng Y., Liu Q., Li Z. (2024) Suspended Particulate Matter Affects the Distribution and Migration of Heavy Metals in the Yellow River. Science of the Total Environment, 2024, Vol. 912, pp.169537. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.169537
Fan J., Yang J., Cheng F., Zhang S. (2023) The Source, Distribution, and Environmental Effects of Suspended Particulate Matter in the Yangtze River System. Water. Vol.15, pp. 3429. https://doi.org/10.3390/w15193429
Krickov I.V., Lim A.G., Shevchenko V.P., Starodymova D.P., Dara O.M., Kolesnichenko Y., Zinchenko D.O., Vorobyev S.N., Pokrovsky O.S. (2023) Seasonal Variations of Mineralogical and Chemical Composition of Particulate Matter in a Large Boreal River and Its Tributaries. Water, Vol. 15, pp. 633. https://doi.org/10.3390/w15040633
Nadmitov B., Hong S., In Kang S., Chu J.M., Gomboev B., Janchivdorj L., Lee C-H., Khim J.S. (2015) Large-scale monitoring and assessment of metal contamination in surface water of the Selenga River Basin (2007–2009). Environmental Science and Pollution Research, Vol. 22, pp. 2856–2867. https://doi.org/10.1007/s11356-014-3564-6
Kasimov N., Shinkareva G., Lychagin M., Kosheleva N., Chalov S., Pashkina M., Thorslund J., Jarsjö J. (2020) River Water Quality of the Selenga-Baikal Basin: Part I-Spatio-Temporal Patterns of Dissolved and Suspended Metals. Water, Vol. 12(8), pp. 2137. https://doi.org/10.3390/w12082137
Shiretorova V.G., Nikitina E.P., Nimbueva N.B., Bazarsadueva S.V., Budaeva O.D., Pintaeva E.Ts., Taraskin V.V., Radnaeva L.D. (2026) Dissolved metals in the Selenga River delta (Lake Baikal) during a high-water period: Spatiotemporal patterns, pollution levels, and environmental risk assessment. Journal of Great Lakes Research, pp.102776. https://doi.org/10.1016/j.jglr.2026.102776
Mussakulkyzy A., Opp C., Amirgaliev N., Madibekov A., Ismukhanova L., Zhadi A. (2025) Transmission of heavy metals in river water and self-purification capacity of the Ile River. Applied Sciences, Vol. 15, No. 12, pp. 6548. https://doi.org/10.3390/app15126548
Sultangazieva G.S. (2024) Study of chemical pollution level in water resources of Almaty city. Reports of the National Academy of sciences of the Republic of Kazakhstan, Vol. 2, pp. 152–166. https://doi.org/10.32014/2024.2518-1483.286
Романова С.М., Крупа Е.Г., Серикова А.С., Алексеев С.Н. (2024) Современная гидрохимическая характеристика водных объектов казахстанской части бассейна р. Ертис. Гидрометеорология және экология, Т.1, С. 121-132. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-112-1-121-132
Krupa E., Romanova S., Serikova A., Shakhvorostova L. (2024). A Comprehensive Assessment of the Ecological State of the Transboundary Irtysh River (Kazakhstan, Central Asia). Water, Vol. 16(7), pp. 973. https://doi.org/10.3390/w16070973
Aidarkhanova A., Larionova N., Tashekova A., Dyussembayeva M., Mamyrbayeva A., Timonova L., Shakenov Ye., Mulikova A., Aidarkhanov A. (2024) Assessment of the radionuclide and chemical composition of the Irtysh River water at the Republic of Kazakhstan territory. RSC Advances, Vol. 14, pp. 26208–26218. https://doi.org/10.1039/D4RA02557A
Seraya N., Daumova G., Petrova O., Garcia-Mira R., Polyakova A. (2025) Ecological Status of the Small Rivers of the East Kazakhstan Region. Sustainability, Vol. 17, pp. 6525. https://doi.org/10.3390/su17146525
Zhalmagambetova U., Assanov D., Neftissov A., Biloshchytskyi A., Radelyuk I. (2024). Implications of Water Quality Index and Multivariate Statistics for Improved Environmental Regulation in the Irtysh River Basin (Kazakhstan). Water, Vol. 16(15), pp. 2203. https://doi.org/10.3390/w16152203
Мамырбекова Г., Қалыбекова Е., Анапьянова С., Колпакова В., Еремеева Ю., Шевцов М. (2024). Ертіс өзені су сапасына Үлбі саласының әсері. Izdenister Natigeler, т. 2 (102), 341–351 б. https://doi.org/10.37884/2-2024/33
Dyussembayeva M., Tashekova A., Shakenov Y., Kolbin V., Nurgaisinova N., Mamyrbayeva A., Abisheva M. (2025) Distribution characteristics and assessment of the content of heavy metals in small rivers of the Ulba riv. basin in the mining regions of East Kazakhstan. RSC Advances, Vol. 15, No. 14, pp. 11034–11044. https://doi.org/10.1039/d5ra00801h
Rakhymberdina M., Daumova G., Apshikur B., Kolpakova V. (2024) Integrated chemical-geoecological monitoring of the Yertis River. Engineered Science, Vol. 32, pp. 1328. https://doi.org/10.30919/es1328
Apshikur B., Rakhymberdina M., Levin E. (2025) Integrated research of the transboundary Yertis River. ES Energy & Environment, Vol. 27, pp. 1362. https://doi.org/10.30919/esee1362
Руководство по химическому анализу поверхностных вод суши / под ред. А.Д. Семенова. - Л., Гидрометеоиздат, 1977 - 541 с.
СТ РК ИСО 17294-2-2006. Качество воды. Применение масс-спектрометриис индуктивно-связанной плазмой (ИСП-МС) Часть 2: Определение 62 элементов. https://prg.kz/document/?doc_id=30371803&pos=22;274
EN ISO 7027-1-2016 Water quality – Determina tion of turbidity – Part 1: Quantitative meth ods (ISO 7027-1:2016), Available online: https://www.iso. org/standard/62801.html
Об утверждении единой системы классификации качества воды в поверхностных водных объектах и (или) их частях Приказ Министра водных ресурсов и ирригации Республики Казахстан от 4 июня 2025 года № 111-НҚ, https://adilet.zan.kz/rus/docs/G25MA000111
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Наталья Серая, Гульжан Даумова, Ольга Петрова, Жанат Идришева, Арина Полякова, Игорь Денисов
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
