2002...2022 ЖЫЛДАР КЕЗЕҢІНДЕ ӘЗІРБАЙЖАН АУМАҒЫНДА ТҮСКЕН ЖАУЫН-ШАШЫН МӨЛШЕРІН ТАЛДАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-122-2-90-100Кілт сөздер:
климаттың өзгеруі, жауын-шашын режимі, биіктік бойынша жауын-шашын, маусымдық жауын-шашын, көпжылдық циклАңдатпа
Әзірбайжан Республикасының жер бедері алуан түрлі және күрделі екендігін ескере отырып, оның аумағындағы метеорологиялық жағдайларды зерттеу өзекті мәселе болып табылады. Бұл мақалада 2002...2022 жылдар аралығындағы көпжылдық кезеңде ел бойынша әртүрлі биіктіктегі және әртүрлі аймақтардағы жауын-шашын мөлшері талданады. Осы көпжылдық кезеңде жауын-шашын ел бойынша біркелкі бөлінбеді, кейбір жылдары базистік жылға қарағанда жауын-шашын көп, ал басқаларында аз түседі. Талданатын ұзақ мерзімді кезеңде республика бойынша жауын-шашынның орташа мөлшері базистік жылмен (1961...1990 ж.ж.) салыстырғанда -8,84 %-ға төмендеді, айлармен салыстырғанда жауын-шашын мөлшері шілдеде барлық биіктікте, сонымен қатар >1000 м биіктіктен басқа 0...200 м биіктікте ақпан мен қыркүйекте өсті. Өңірлер бойынша ең аз жауын-шашын базалық көрсеткішпен салыстырғанда Лэнкаран-Астара аймағында (-10,22 %) және Кіші Кавказда (-9,32 %) байқалды, ал Баку-Абшерон аймағында +10,4 %-ға өсім тіркелді. Республика бойынша барлық маусымда, әсіресе көктем мен жазда жауын-шашын азайды. Осы көпжылдық кезеңде 2022 жылы жауын-шашын аз (-28,15 %) және 2016 жылы базалық жылмен салыстырғанда көбірек түсті. 2016 жылы жауын-шашын мөлшері базалық жылмен салыстырғанда +23,11 %-ға көп болса, 2017 жылы -21,22 %-ға төмендеген.
References
Гасанов С.Т., Аллахвердиева Ф.Ф. Глобальные изменения климата: хроника, глобальное потепление, причины возникновения, противоположные точки зрения // Азербайджанская аграрная наука. - 2017. - № 4. - С. 106 - 114. [Азербайджан]
Дадашова Ф. С., Мамедова В. И., Аббасова М. А. Влияние изменения климата на термические условия Азер-байджана за многолетний период (2002–2022 гг.) // Гидрометеорология и экология. — Казахстан, 2025. — № 2 (117). — С. 18–28.
Доклад о состоянии и использовании земель сельскохозяйственного назначения Российской Федерации в 2014 году. — Москва : ФГБНУ «Росинформагротех», 2016. — 188 с.
Somos-Valenzuela M. A., Oyarzún-Ulloa J. E., Fustos-Toribio I. J., Garrido-Urzua N., Chen N. The mudflow disaster at Villa Santa Lucía in Chilean Patagonia: Understandings and insights derived from numerical simulation and postevent field surveys // Natural Hazards and Earth System Sciences. — 2020. — Vol. 20, issue 8. — Pp. 2319–2333. — DOI: https://doi.org/10.5194/nhess-20-2319-2020.
Мамедов Г. Ш., Хашимов А. Дж., Хасанов С. Т. Защита окружающей среды от негативного воздействия сель-скохозяйственного производства и устойчивое использование природных ресурсов // Сборник научных трудов АЖДМ ЕИБ. — Баку : Эльм, 2016. — Т. XXXV. — С. 19–25.
Mammadov J. H. Characteristics of mudflow streams in the Azerbaijan part of the Greater Caucasus // Bulletin of Karaganda University. Series: Biology. Medicine. Geography. — Karaganda, 2024. — Vol. 29, issue 2 (114). — Pp. 133–142. — DOI: https://doi.org/10.31489/2024BMG2/133-142.
Mahmudov R., Aliyev V., Teymurov M., Gafarov E. Regional climate changes in Azerbaijan and assessment of their impact on 5 water resources with a new method // Reliability: Theory and Applications. — 2024. — Pp. 830–837.
Махмудов Р. Н. Анализ региональных изменений климата и речного стока в Азербайджане // География и природные ресурсы: труды Азербайджанского географического общества. — 2024. — № 2 (22). — С. 6–12.
Mahmudov R. N., Dadashova F. S. Analysis of temperature, snow, and precipitation regimes in the republic of Azerbaijan (for the multi-year period 2017-2023) // Geography and Natural Resources. — Баку, 2025. — № 1.
Cui Lianbiao, Sun Yi, Song Malin, Zhu Lei. Co-financing in the green climate fund: lessons from the global envi-ronment facility // Climate Policy. — 2020. — Vol. 20, no. 1. — Pp. 95–108.
Tarikhazer S. А., Nabiyev G. L. Assessment of mudflow hazard manifestations in Azerbaijan (using the Greater Caucasus as an example) // Sustainable development of mountainous territories. — Vladikavkaz, 2017. — Vol. 9, № 3 (33). — Pp. 257–268.
Гребенюк Г. Н., Ходжаева Г. К. Метеорология и климатология: учебно-практическое пособие. — Нижневар-товск : Изд-во Нижневарт. гуманит. ун-та, 2012. — 180 с.
Махмудов Р. Н. Опасные гидрометеорологические явления в Азербайджане. — Баку, 2014. — 130 с
Махмудов Р. Н. Современные изменения климата и опасные гидрометеорологические явления. — Баку, 2016. — 158 с.
Mahmudov R. N. Modern climate changes and dangerous hydrometeorological phenomena. — Baku : National Aviation Academy, 2018. — Vol. 232.
Махмудов Р. Н. Региональные изменения климата и опасные гидрометеорологические явления в Азербайджане. — Баку, 2022. — 208 с.
Глобальное потепление: Факты, гипотезы, комментарии // Википедия : свободная энциклопедия. — URL: https://ru.wikipedia.org (дата обращения: 25.03.2026).
Dunai M., De Clercq G. Nuclear energy too slow, too expensive to save climate: report // Reuters. — 2019. — 23 Sept. — URL: https://www.reuters.com (дата обращения: 26.03.2026).
Eastern European nations pave way for Baku to host COP29 // Financial Times. — URL: https://www.ft.com (дата обращения: 27.03.2026).
UNESCO and UNESCO i—WSSM. (2019)/ Water Security and the Sustainable Development Goals (Series 1). Global Water Security Issues (GWSI) Series, UNESCO Publishing, Paris, 2019, p. 210. [Электронный ресурс]
United Nations Framework Convention on Climate Change: official website. — URL: https://unfccc.int/ (дата обращения: 10.02.2024).
COP29 Azerbaijan : official website. — URL: https://cop29.az/en/home (дата обращения: 08.12.2024).
Турция столкнулась с катастрофой // Страна. Аз : информационный портал. — 2025. — URL: https://globalinfo.az (дата обращения: 25.06.2025).
Az Globalinfo.az 2025 [Электронный ресурс]
Initial Plan Azerbaijan 2024. — 2024. — P. 176.
İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı 2024-2030 / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Ba-kanlığı. —URL: https://iklim.gov.tr/db/turkce/icerikler/files/%C4%B0klim%20De%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fine%20Uyum%20Stratejisi%20ve%20Eylem%20Plan_%202024-2030.pdf (дата обращения: 25.08.2025).
National Adaptation Plan (NAP) of Azerbaijan / UNFCCC. — 2024. — URL: https://unfccc.int/sites/default/files/resource/2024_NAP_Azerbaijan.pdf (дата обращения: 25.03.2026).
National Adaptation Plan (NAP) of Israel 2025 / UNFCCC. — 2025. — URL: https://unfccc.int/sites/default/files/resource/NAP_Israel_2025_ENG.pdf (дата обращения: 25.03.2026).
Официальные оперативные данные за 2024–2025 гг. / Национальная гидрометеорологическая служба при Министерстве экологии и природных ресурсов Азербайджанской Республики. — Баку, 2025.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Фаргана Дадашова
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
