ВЕРМИКОМПОСТТЫҢ ХИМИЯЛЫҚ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ МЕН ЖЫЛЫЖАЙ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІНЕ ӘСЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-122-2-214-230Кілт сөздер:
вермикомпост, Eisenia fetida, қияр (Cucumis sativus), қызанақ (Solanum lycopersicum), өнімділік, органикалық тыңайтқыш, Түркістан облысы, топырақ қасиеттеріАңдатпа
Бұл зерттеу Қазақстан Республикасының Түркістан өңірінде жылыжай жағдайында өсірілген қиярдың (Cucumis sativus) және қызанақтың (Solanum lycopersicum) өсуіне, дамуына және өнімділігіне вермикомпостты әртүрлі мөлшерде (субстрат көлемінің 0 %, 10 % және 20 %) енгізудің әсерін қарастырады. Зерттеу топырақ субстратындағы органикалық заттардың химиялық-технологиялық трансформациясы аясында жүргізіледі. Нәтижелер вермикомпостты енгізу субстраттың физика-химиялық қасиеттерінде елеулі өзгерістер тудыратынын көрсетеді, соның ішінде органикалық заттардың артуы, субстрат pH-ының тұрақтануы, азот, фосфор және калий сияқты негізгі макроэлементтердің қолжетімділігінің жақсаруы байқалды. Бұл өзгерістер минералдану процестерінің белсенділенуіне және қоректік заттардың биохимиялық түрленуінің күшеюіне ықпал етеді, нәтижесінде тамыр жүйесінің дамуы, вегетативті өсу және өнімділік артады. Ең жоғары жалпы өнімділік вермикомпосттың 20 % мөлшерінде байқалды, бұл оның агрономиялық тиімділігінің ең жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар 10 % мөлшері де тұрақты оң әсер беріп, оны жылыжайда өсіру үшін теңгерімді және экономикалық тұрғыдан тиімді нұсқа ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. Жалпы алғанда, алынған нәтижелер вермикомпостты жылыжай көкөніс өндірісінде топырақ субстратын жақсартудың химиялық технологиясында тиімді органикалық компонент ретінде қолдануды қолдайды.
References
Enebe, M. C., Erasmus, M. (2023). Vermicomposting technology – A perspective on vermicompost production technologies, limitations and prospects. Journal of Environmental Management, 345, 118585. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2023.118585
Ganapathy, N. R. V., Elango, A. C., Balaji, G., Sankaranarayanan, M., Sharma, M. (2025). A comprehensive review of earthworm-derived vermiproducts and their role in sustainable agriculture. Discover Applied Sciences, 7, 995. https://doi.org/10.1007/s42452-025-07614-w
Ratnasari, A., Syafiuddin, A., Mehmood, M. A., Boopathy, R. (2023). A review of the vermicomposting process of organic and inorganic waste in soils: Additives effects, bioconversion process, and recommendations. Bioresource Technology Reports, 21, 101332. https://doi.org/10.1016/j.biteb.2023.101332
Manzoor, A., Naveed, M. S., Ali, R. M. A., Naseer, M. A., UL-Hussan, M., Saqib, M., Hussain, S., Farooq, M. (2024). Vermicompost: A potential organic fertilizer for sustainable vegetable cultivation. Scientia Horticulturae, 336, 113443. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2024.113443
Das, D., Kalita, N., Langthasa, D., Faihriem, V., Borah, G., Chakravarty, P., Deka, H. (2022). Eisenia fetida for vermiconversion of waste biomass of medicinal herbs: Status of nutrients and stability parameters. Bioresource Technology, 347, 126391. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2021.126391
Elissen, H., van der Weide, R., Gollenbeek, L. (2023). Effects of vermicompost on plant and soil characteristics – A literature overview (Report No. WPR-995). Wageningen Plant Research. https://doi.org/10.18174/587210
Safadoust, A., Azimi, S. B., Dehghan, M. B. (2025). Restoring soil functionality in drylands: Soil texture-specific impacts of vermicompost as an organic waste-based amendment. Journal of Arid Environments, 231, 105446. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2025.105446
Mustafayeva, N. B., Mustafayev, B. A., Kobzhassarov, T., Omarov, M. M., Miciński, J., Orzechowski, B., Sobotka, W. (2022). Use of vermicompost for recovery of soil fertility and increase of field crop capacity under conditions of the dry-steppe zone. Journal of Elementology, 27(3), 679-693. https://doi.org/10.5601/jelem.2022.27.2.2287
Permatasari, D., Fitrihidajati, H. (2025). Effectiveness of earthworms (Eisenia fetida) and vermicompost combination in bioremediation of oil-contaminated soil. LenteraBio: Berkala Ilmiah Biologi, 14(2), 229-235. https://doi.org/10.26740/lenterabio.v14n2.p229-235
Zazouli, M. A., Hezarjaribi, H. Z., Charati, J. Y., Ahmadnezhad, A., Mahvi, A. H., Asgharnia, H. (2021). Investigating the effects of vermicomposting process using Eisenia fetida earthworms on the reduction of parasite populations. Journal of Environmental Health Science & Engineering, 19(2), 1623-1633. https://doi.org/10.1007/s40201-021-00718-6
Jankauskienė, J., Laužikė, K., Kavaliauskaitė, D. (2022). Effects of vermicompost on quality and physiological parameters of cucumber (Cucumis sativus L.) seedlings and plant productivity. Horticulturae, 8(11), 1009. https://doi.org/10.3390/horticulturae8111009
Büyükarslan, D., Demir, H. (2024). Effects of vermicompost as an alternative substrate on yield and quality of cauliflower and pepper seedlings. Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca, 52(2), 13587. https://doi.org/10.15835/nbha52213587
Haque, M., Khan, M., Akram, S. (2023). Evaluation of e-vermicompost for tomato production. Bangladesh Journal of Nuclear Agriculture, 37(1), 31-40. https://doi.org/10.3329/bjnag.v37i1.69921
Boyacı, S., Atilgan, A., Rolbiecki, R., Kocięcka, J. (2025). The effect of irrigation and vermicompost applications on the growth and yield of greenhouse pepper plants. Water, 17(22), 3219. https://doi.org/10.3390/w17223219
Raza, S. T., Zhu, B., Yao, Z., Wu, J., Chen, Z., Ali, Z., Tang, J. L. (2023). Impacts of vermicompost application on crop yield, ammonia volatilization and greenhouse gases emission on upland in Southwest China. Science of The Total Environment, 860, 160479. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.160479
Terefe, Z., Feyisa, T., Molla, E., Ejigu, W. (2024). Effects of vermicompost and mineral fertilizers on soil properties, malt barley (Hordeum distichum L.) yield, and economic benefits. Agrosystems Geosciences & Environment, 7(3), e20550. https://doi.org/10.1002/agg2.20550
Hossain, M. L., Shapna, K. J., Li, J., Lai, D. Y. F., Khandker, S., Salam, M. A., Beierkuhnlein, C. (2025). Vermicompost integration in smallholder farming: Evaluating household practices and stakeholder involvement in diverse agricultural contexts of Bangladesh. Sustainable Futures, 10, 101281. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.101281
Sharma, K., Garg, V. K. (2018). Comparative analysis of vermicompost quality produced from rice straw and paper waste employing earthworm Eisenia fetida (Sav.). Bioresource Technology, 250, 708-715. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2017.11.101
Li, X., Su, Y., Ahmed, T., Ren, H., Javed, M. R., Yao, Y., An, Q., Yan, J., Li, B. (2021). Effects of different organic fertilizers on improving soil from newly reclaimed land to crop soil. Agriculture, 11(6), 560. https://doi.org/10.3390/agriculture11060560
Sainova, G. A., Kaliyeva, N. A., Yuldashbek, D. K., & Akbasova, A. D. (2023). The Influence of Vermicompost and Various Concentrations of Lead on the Enzymatic Activity of Sierozem Soils of Kazakhstan. Scientifica (Cairo), 2023, 8490234. https://doi.org/10.1155/2023/8490234
Doszhanova, A., Ospanbayev, Z., Sembayeva, A., Kassipkhan, A., Nazarova, A., Bekbauov, M., Kazkeyev, D. (2024). Unveiling the soil physicochemical dynamics of bare soils in Southeast Kazakhstan: A comprehensive study in the Akdala Massif. Eurasian Journal of Soil Science, 13(2), 125-132. https://doi.org/10.18393/ejss.1408067
Kakabayev, A. A., Sharipova, B. U., Baranovskaya, N. V., Rodrigo‑Ilarri, J., Rodrigo‑Clavero, M.‑E., Lo Papa, G., Muratbekova, S., Nurmukhanbetova, N., Durmekbayeva, Sh., Toychibekova, G.B., Kurmanbayev, R., Zhumabayeva, A. (2024). Impact of environmental conditions on soil geochemistry in Southern Kazakhstan. Sustainability, 16(15), 6361. https://doi.org/10.3390/su16156361
Liu, Q., Yang, L., Ma, L., Zhai, Y., Wang, D. (2026). Effects of organic fertilizers on soil properties in arid zones and their mechanism of action. Frontiers in Environmental Science, 10, 1681958. https://doi.org/10.3389/fenvs.2026.1681958
Ma, D., Ju, W., Zhao, W., He, Z., Li, R., Sun, W., Yang, R., Zhang, Y. (2025). Salt effects on soil organic carbon in irrigated farmland in arid region. Geoderma, 405, 117628. https://doi.org/10.1016/j.geoderma.2025.117628
Guliyeva, Z., Maxsudov, Sh., Garibova, S., Ashurova, N., Aliyeva, A., Novruzova, S., Guliyev, S. (2025). Effects of vermicompost application rates and irrigation regimes on tomato yield, nutrient uptake and soil properties under greenhouse conditions. Eurasian Journal of Soil Science, 14(3), 270-279. https://doi.org/10.18393/ejss.1703816
Bhardwaj, S., Kapoor, B., Kapoor, D., Thakur, U., Dolma, Y., Raza, A. (2025). Manifold roles of potassium in mediating drought tolerance in plants and its underlying mechanisms. Plant Science, 351, 112337. https://doi.org/10.1016/j.plantsci.2024.112337
Kumari, S., Singh, R. K., Singh, A., Choubey, A. K., Srivastava, P. K. (2025). Optimization and evaluation of Eisenia fetida based vermicompost derived from fish processing waste, rice straw, and biogas slurry for sustainable agriculture. Process Safety and Environmental Protection, 198, 107225. https://doi.org/10.1016/j.psep.2025.107225
Niebles, C. C. C., Hernández, H., Muñoz Salas, K., Hasse, A., Gindri Ramos, C. (2025). Comparative evaluation of humic substance production from organic wastes in tropical vermicomposting using Eisenia foetida. Bioresource Technology Reports, 31, 102292. https://doi.org/10.1016/j.biteb.2025.102292
Wu, D., Chen, C., Liu, Y., Zhang, G., Yang, L. (2023). Vermicompost improves tomato yield and quality by promoting carbohydrate transport to fruit under salt stress. Horticulturae, 9(9), 1015. https://doi.org/10.3390/horticulturae9091015
Arancon, N. Q., Edwards, C. A., Lee, S., Byrne, R. (2006). Effects of humic acids from vermicomposts on plant growth. European Journal of Soil Biology, 42(1), 65-69. https://doi.org/10.1016/j.ejsobi.2006.06.004
Lazcano, M., Gómez-Brandón, M., Domínguez, J. (2008). Comparison of the effectiveness of composting and vermicomposting for the biological stabilization of cattle manure. Chemosphere, 72(7), 1013-1019. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2008.04.016
Oyege, I. B., Adejumo, M., Usman, A. (2025). The Role of Vermicompost and Vermicompost Tea in Enhancing Crop Productivity and Plant Health. Agriculture, 15(13), 1433. https://doi.org/10.3390/agriculture15131433
Toor, M. D., Ay, A., Ullah, I., Demirkaya, S., Kızılkaya, R., Mihoub, A., Zia, A., Jamal, A., Ghfar, A. A., Di Serio, A., Ronga, D. (2024). Vermicompost Rate Effects on Soil Fertility and Morpho-Physio-Biochemical Traits of Lettuce. Horticulturae, 10(4), 418. https://doi.org/10.3390/horticulturae10040418
Rehman, S. u., De Castro, F., Aprile, A., Benedetti, M., Fanizzi, F. P. (2023). Vermicompost: Enhancing Plant Growth and Combating Abiotic and Biotic Stress. Agronomy, 13(4), 1134. https://doi.org/10.3390/agronomy13041134
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Нурлан Ахметов, Давлат Юлдашбек, Ёкубжан Сатанов, Жулдыз Дюсенова, Бекжан Косалбаев, Нуралы Акимбеков
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
