ЕРТІС ӨЗЕНІ АЛАБЫНДАҒЫ СУ ТАСҚЫНДАРЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-25-44Кілт сөздер:
Ертіс өзені, максималды ағын, максималды деңгейлер, су тасқыны, көктемгі су жайылуыАңдатпа
Жұмыста көпжылдық гидрологиялық бақылаулар негізінде, басты өзені Ертіс Қазақстанның негізгі су артерияларының бірі болып табылатын Ертіс су шаруашылығы бассейні өзендеріндегі су тасқынының гидрологиялық қауіптілік сипаттамалары мен экстремалды ағынды параметрлеріне кешенді талдау ұсынылған. Ол трансшекаралық өзендерге жатады және оны екі көршілес мемлекет – Қытай Халық Республикасы мен Ресей Федерациясы қарқынды түрде пайдаланады. Жұмыстың мақсаты – судың максималды шығындары (Qmax) мен ең жоғары деңгейлерінің (Hmax) статистикалық сипаттамаларын кешенді бағалау, гидрологиялық қатарлардың біртектілігін тексеру, әртүрлі қамтамасыз етілудегі (1%, 3%, 5%) шығындар мен деңгейлердің есептік мәндерін анықтау, сондай-ақ аумақтарды су басу қаупін бағалау мақсатында су басу шекараларын негіздеу және әрі қарайғы гидродинамикалық модельдеу үшін оларды жайылманың тегістелу белгілерімен және аймақтағы тарихи су тасқындарымен салыстыру.
Брінші кезеңде бастапқы деректерді өңдеу, бақылаулардың жоқ деректерін қалпына келтіру және судың максималды шығындары қатарларының біртектілігін талдау жүргізілді. Статистикалық біртектілікті тексеру үшін Фишер, Стьюдент және Вилкоксон критерийлері, сондай-ақ Манн–Кендалл, Петтитт және Буишанд критерийлері пайдаланылды, бұл бассейннің әртүрлі гидрологиялық бекеттеріндегі гидрологиялық бақылаулардың орнықтылығын, жүйелік ауытқулардың жоқтығын және салыстырмалылығын бағалауға мүмкіндік берді.
Тексерілген қатарлар негізінде судың максималды шығындарына статистикалық талдау жасалып, үлестірімнің негізгі параметрлері, соның ішінде вариация коэффициенті (Cv) мен асимметрия коэффициенті (Cs) анықталды, ал құбылмалылығы жоғары су жинау бөгеттері (ауarterиялары) үшін Крицкий–Менкельдің қиылған үлестірім функциялары қолданылды. Алынған статистикалық сипаттамалар экстремалды гидрологиялық құбылыстардың орын алу ықтималдығын көрсететін әртүрлі қамтамасыз етілудегі (1 %, 3 %, 5 %) судың максималды шығындары мен деңгейлерін есептеу үшін пайдаланылды. Зерттелетін бассейннің әртүрлі гидрологиялық бекеттеріндегі судың максималды шығындарының көпжылдық динамикасына салыстырмалы талдау жүргізілді, бұл экстремалды ағынды қалыптасуының кеңістіктік ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді.Сондай-ақ, судың максималды деңгейлерінің жіберіп алған мәндерін қалпына келтіруді және олардың көпжылдық динамикасын талдауды қамтитын көпжылдық деректерге кешенді өңдеу жүргізілді. Нақты деңгейлерді судың жайылмаға шығу белгілерімен салыстыру негізінде жайылмалы аумақтардың су астында қалуының нақты жылдары белгіленді, сондай-ақ асып кету ықтималдығы әртүрлі (1 %, 3 % және 5 %) максималды деңгейлердің параметрлері есептелді.
References
World Bank, 2024 , Устойчивость к бедствиям. ЮНИСЕФ. Казахстан. [Электрон. ресурс]. – URL: https://www.unicef.org/kazakhstan/(дата обращения: 20.04.2026).
Азиатский банк развития. Профиль страновых рисков: Казахстан. — Март 2022. — 24 с. — URL: https://carecprogram.org/uploads/Country_Risk_Profiles_Kazakhstan_RU.pdf (дата обращения: 20.04.2026)
Турсунова, А. А. Историческая справка о гидрологических характеристиках наводнений на реке Жайык / А. А. Турсунова [и др.] // География и водные ресурсы. – 2024. – № 2. – С. 40–51. – DOI: 10.55764/2957-9856/2024-2-40-51.
Бейсембаева М. А., Дубровская Л. И., Земцов В. А. Антропогенные изменения водных ресурсов и максимальных уровней реки Иртыш в равнинной части бассейна в Республике Казахстан //Известия Томского политехнического университета. Инжиниринг георесурсов. – 2018. – Т. 329. – №. 3. – С. 6-15
Отчет о деятельности Ертисской бассейновой инспекции по регулированию использования и охране водных ресурсов КВР МСХ РК за 1999–2016 гг.
Винокуров Ю. И., Пузанов А. В., Безматерных Д. М. Современное состояние водных ресурсов и функционирование водохозяйственного комплекса бассейнов Оби и Иртыша. – Новосибирск : Изд-во СО РАН, 2012. – 236 с. – ISBN 978-5-7692-1293-2.
Baspakova G. R., Alimkulov S. K., Sarkynov E. S., Tursunova A. A., Zagidullina A. R., Saparova A. A., Kulebayev K. M. Impact of climate change and anthropogenic factors on the runoff of the Ertis River // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences. – 2022. – No. 5 (455). – P. 6–22. – DOI: 10.32014/2518-170X_2022_5_455_6-22.
Болдырев В.И. Реки восточного Казахстана // Природные условия и естественные ресурсы Восточного Казахстана. – Ал маАта: Наука, 1978. – С. 106–120.
Тореханова Н. С., Алдиярова А. Е., Зулпыхаров Б. А. Особенности формирования гидрологического режима реки Ертис на территории Казахстана в условиях антропогенной деятельности //Проблемы развития сельскохозяйственных мелиораций и водохозяйственного комплекса на базе цифровых технологий. – 2019. – Т. 2. – С. 218.
Малковский И. М. Территориальное перераспределение водных ресурсов Казахстана: возможность и целесообразность. – Алматы, 2012. – 414 с.
СНиП 2.01.14–83. Определение расчетных гидрологических характеристик. – М. : Стройиздат, 1985
Dahmen E. R., Hall M. J. Screening of hydrological data: tests for stationarity and relative consistency. – Wageningen : ILRI, 1990. – Publ. No. 49.
СП 33–101–2003. Свод правил по проектированию и строительству. Определение основных расчетных гидрологических характеристик. – М.: Госстрой России, 2004. – 73 с.
Фролова Н. Л., и др. Многолетние колебания стока рек в бассейне Селенги // Водные ресурсы. – 2017. – Т. 44, № 3. – С. 243–255.
Mengistu T. D., Chung I. M., Talpur Z., Alemayehu E. Quantifying regional low flows under data-scarce conditions // Heliyon. – 2024. – Vol. 10, № 7. – Art. e28728. – DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e28728.
Tan Kesgin R. İ. Revisiting trend stability using Mann–Kendall and Wilcoxon signed-rank tests through innovative method comparisons // Sustainability. – 2025. – Vol. 17, № 23. – Art. 10454.
Memarian H., Balasundram S. K. Hydrological trend analysis integrated with landscape analysis at the watershed scale (case study: Langat basin, Malaysia) //Landscape Ecology-The Influences of Land Use and Anthropogenic Impacts of Landscape Creation. – IntechOpen, 2016.
Sen P. K. Estimates of the regression coefficient based on Kendall's tau // Journal of the American Statistical Association. — 1968. — Vol. 63, No. 324. — P. 1379–1389.
Pettitt A. N. A non-parametric approach to the change-point problem // Journal of the Royal Statistical Society: Series C (Applied Statistics). — 1979. — Vol. 28, No. 2. — P. 126–135.
Buishand T. A. Some methods for testing the homogeneity of rainfall records // Journal of Hydrology. — 1982. — Vol. 58, No. 1-2. — P. 11–27.
Павленко А. В., Мансурова А. К., Кызырканов А., Черных Д. В. Система мониторинга и обеспеченность данными прогноза наводнений Восточно-Казахстанской области // Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География». – 2024. – Т. 29, № 4 (116). – С. 183–196. – DOI: 10.31489/2024BMG4/183-196.
Plekhanov P.A. Natural hydrological risks and their prevention in Kazakhstan / P.A. Plekhanov // Cent Asian J Water Res (CAJWR). — 2017. — Vol. 3, No 1. — P. 2084. https://doi.org/10.15406/ijh.2019.03.00154
Гальперин Р. И., Авезова А. Максимальные расходы воды на казахстанском участке р. Есиль //География и водные ресурсы. – 2012. – №. 1. – С. 40-44
Gartsman B. I. et al. Methodological Approaches To Calculating Maximum River Discharge In The Upper Irtysh Basin //GEOGRAPHY, ENVIRONMENT, SUSTAINABILITY. – 2025.
Алагуджаева М. А. и др. Условия формирования наводнений на территории Центрального Казахстана // Гидрометеорология и экология. – 2023. – № 4 (111). – С. 61–73. – DOI: 10.54668/2789-6323-2023-111-4-61-73.
Алагуджаева М. А., Садвакасова С. Р., Елбасиева Б. Б., Аимбетов А. А. Гидрологическое цифровое прогнозное моделирование зон затопления территории Северного Казахстана на основе высокодетальной цифровой модели рельефа // Гидрометеорология и экология. – 2023. – № 4 (111). – С. 74–84. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2023-111-4-74-84
Садвакасова С. Р., Шыныбек А. Ұ., Мусина Т. С. Анализ затопления территории Восточно-Казахстанской области // Гидрометеорология и экология. – 2022. – № 4 (107). – С. 36–44
Оспанова М. С. Есіл өзені алабының су басу қаупін бағалау және басқару : дис. ... д-ра философии (PhD) : 6D061000. – Алматы, 2023. – 136 с
Рождественский, А. В. Статистические методы в гидрологии / А. В. Рождественский, А. И. Чеботарев. — Л. : Гидрометео-издат, 1974. — 324 с.
Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление : монография / под ред. Н.Н. Пальговой. — Алматы : Институт географии, 2012. — Т. 1. — 600 с.
Гидрологический ежегодник. 1969. Т. 6 : Бассейн Карского моря (западная часть). Вып. 4–6, 8, 9 : Бассейн рек Иртыша (без бассейна р. Тобола), Оби ниже устья р. Иртыша и рек Обской губы к западу до границы с Баренцевым морем.
Государственный водный кадастр Республики Казахстан. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши за 2000 год. Выпуск 1. Бассейн реки Ертис / РГП «Казгидромет». — Алматы : Казгидромет, 2001.
Ресурсы поверхностных вод СССР. Том 15. Алтай и Западная Сибирь. Выпуск 1. Подбассейн Верхний Иртыш / Под ред. В. А. Семенова. — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. — 504 с.
Многолетние данные о режиме и ресурсах суши. Том 1. Выпуск 22. Бассейн р. Иртыш (в пределах Казахской ССР). — Алма-Ата: Казгидромет, 1987. — 380 с.
Гальперин, Р. И. Структура и динамика экстремального стока рек Казахстанского Алтая / Р. И. Гальперин, М. А. Бейсембаева // Водные ресурсы и водопользование. — 2008. — № 4. — С. 15–22.
Сборник научно-прикладных работ по гидрометеорологии и экологии. Выпуск 2. Опасные гидрометеорологические явления в Республике Казахстан. — Алматы: РГП «Казгидромет», 1995. — С. 45–58.
Плеханов, П. А. Классификация и оценка рисков гидрологических чрезвычайных ситуаций в Восточно-Казахстанской области / П. А. Плеханов, Е. М. Стародубцев // Гидрометеорология и экология. — 2016. — № 2 (81). — С. 73–85.
Обзоры опасных и стихийных гидрометеорологических явлений на территории Казахстана за 2014–2015 гг. — Алматы: РГП «Казгидромет», 2016. — 112 с.
Гидрометеорология и экология : научно-технический журнал / РГП «Казгидромет». — Алматы. — URL: https://journal.kazhydromet.kz/kazgidro (дата обращения: 28.07.2026).
Чигринец Л.Ю., Байсакова М.К. Исследование и расчёт максимального стока воды рек Казахстанского Алтая // Гидрометеорология и экология. 2014. № 3.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Айсулу Турсунова, Жанат Салаватова, Нурила Турсын
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
