ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ ӨРТ ҚАУПІН FWI ЖӘНЕ FFDI ИНДЕКСТЕРІ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-79-96Кілт сөздер:
табиғи өрттер, өрт қаупі индексі, метеорологиялық деректер, Қазақстан, климаттың өзгеруіАңдатпа
Мақалада 2025 жылдың 20…31 шілде аралығында Қазақстан аумағы бойынша өрт қаупі индекстерін есептеу нәтижелері метеорологиялық деректер мен белсенді өрттерді серіктік бақылау негізінде ұсынылған. Сондай-ақ 2025 жылғы сәуір-қыркүйек аралығындағы кезеңге арналған Global Forecast System моделінің болжамды метеорологиялық деректеріне талдау жасалды; есептеулерде негізгі метеорологиялық параметрлер – ауа температурасы, салыстырмалы ылғалдылық, жел жылдамдығы және жауын-шашын мөлшері ескерілді. Алынған нәтижелерді валидациялау үшін MODIS және VIIRS спутниктік сенсорлары тіркеген термонүктелер деректері пайдаланылды, салыстырмалы талдау кеңінен қолданылатын екі өрт қаупі индекстері – австралиялық Forest Fire Danger Index (FFDI) және канадалық Fire Weather Index (FWI) жүйесі бойынша жүргізілді. Зерттеу нәтижелері өрт қауіптілігінің ең жоғары мәндері шілде айында байқалатынын көрсетті, бұл жоғары температуралардың (31...36 °C дейін), төмен салыстырмалы ылғалдылықтың (13...15 % дейін) және жауын-шашын тапшылығының үйлесуімен түсіндіріледі. Кеңістіктік талдау елдің оңтүстік, оңтүстік-шығыс және орталық аймақтарында өрт қауіптілігінің жоғары екенін анықтады, ал солтүстік аумақтар негізінен төмен және орташа тәуекел деңгейлерімен сипатталады. Индекстерді салыстыру нәтижесінде FWI жүйесі метеорологиялық факторлардың кешенді әсеріне, соның ішінде құрғақ жанғыш материалдың жиналуы мен ұзаққа созылған құрғақшылыққа жоғары сезімталдық танытатыны анықталды, ал FFDI индексі қысқа мерзімді экстремалды ауа райы өзгерістеріне, әсіресе жел жылдамдығына анағұрлым сезімтал. Кеппен-Гейгердің жеті климаттық аймағына жасалған талдау бойынша FWI және FFDI индекстерінің статистикалық маңызды (p<0,001) сәйкестігі (r = 0,86…0,98) расталды. Алынған нәтижелер өрт қауіптілігін болжау дәлдігін арттыру үшін осы индекстерді бірлесіп пайдаланудың негізділігін және оларды Қазақстанның өңірлік климаттық ерекшеліктерін ескере отырып табиғи өрттерді ерте ескерту жүйелеріне интеграциялаудың маңыздылығын растайды.
References
Amakeshuly D., Baimaganbetov R.S., Khudaibergenova B.M., Makishev Zh.K., Zakharov I.A. Environmental-economic damage from forest fires of the Republic of Kazakhstan // Theoretical & Applied Science. – 2020. – Т. 84, № 4. – С. 15–20. – DOI: 10.15863/TAS.2020.04.84.4
He Y., Zhou Z., Im E.S., Kwon H.H. Wildfire risk in a changing climate: Evaluating fire weather indices and their global patterns with CMIP6 multi-model projections // Weather and Climate Extremes. – 2025. – Т. 48. – Article 100751. – DOI: 10.1016/j.wace.2025.100751.
Zacharakis I., Tsihrintzis V.A. Environmental Forest Fire Danger Rating Systems and Indices around the Globe: A Review // Land. – 2023. – Т. 12, № 1. – Article 194. – DOI: 10.3390/land12010194
De Jong M.C., Wooster M.J., Kitchen K., Manley C., Gazzard R., McCall F.F. Calibration and evaluation of the Canadian Forest Fire Weather Index (FWI) System for improved wildland fire danger rating in the United Kingdom // Natural Hazards and Earth System Sciences. – 2016. – Т. 16, № 5. – С. 1217–1237. – DOI: 10.5194/nhess-16-1217-2016
Mortelmans J., Felsberg A., De Lannoy G.J.M., Veraverbeke S., Field R.D., Andela N., Bechtold M. Improving the fire weather index system for peatlands using peat-specific hydrological input data // Natural Hazards and Earth System Sciences. – 2024. – Т. 24, № 2. – С. 445–464. – DOI: 10.5194/nhess-24-445-2024
Bohlmann S., Laine M. Statistical calibration of probabilistic medium-range Fire Weather Index forecasts in Europe // Natural Hazards and Earth System Sciences. – 2024. – Т. 24, № 12. – С. 4225–4235. – DOI: 10.5194/nhess-24-4225-2024.
Архипов Е.В., Залесов С.В. Динамика лесных пожаров в Республике Казахстан и их экологические последствия // Аграрный вестник Урала. – 2017. – № 4 (158). – С. 10–15.
Раимбеков К., Кусаинов А. Анализ пожаров в Республике Казахстан методами математической статистики // Пожаровзрывобезопасность. – 2018. – Т. 27, № 2–3. – С. 75–81. – DOI: 10.18322/PVB.2018.27.02-03.75-81
Suresh Babu K.V., Singh S., Kabdulova G., Gulnara K., Baktybekov G. Geospatial assessment of forest fire impacts utilizing high-resolution KazEOSat-1 satellite data // Frontiers in Forests and Global Change. – 2024. – Т. 7. – Article 1296100. – DOI: 10.3389/ffgc.2024.1296100
Шогелова Н., Сартин С. Оценка ущерба и восстановление экосистемы резервата «Семей-Орманы» после катастрофического пожара 2023 года на основе дистанционного зондирования // Гидрометеорология и экология. – 2025. – Т. 118, № 3. – С. 141–151. – DOI: 10.54668/2789-6323-2025-118-3-141-151
Chepashev D., Nurakynov S., Sharma D., Sydyk N., Kabdulova G. Mapping fire hazard potential in Kazakhstan: a machine learning and remote sensing perspective // International Journal of Wildland Fire. – 2025. – Т. 34, № 9. – Article WF24232. – DOI: 10.1071/WF24232.
Прогноз пожарной опасности [Электрон. ресурс] // Казгидромет. – URL: https://www.kazhydromet.kz/ru/fire (дата обращения: 09.09.2026).
Министерство экологии: на усиление защиты лесов от пожаров направлено 16,9 млрд тенге [Электрон. ресурс] // Ortcom.kz. – 2026. – URL: https://ortcom.kz/ru/novosti/1783573997 (дата обращения: 01.09.2026).
Бюро национальной статистики. Экология и статистика [Электрон. ресурс] // stat.gov.kz. – 2024. – URL: https://stat.gov.kz/ru/news/ekolog%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A1iya-i-statistika/?sphrase_id=21966 (дата об-ращения: 09.04.2025)
Лесные пожары в Казахстане: лишь 2% территорий имеют системы раннего обнаружения [Электрон. ресурс] // Sputnik Казахстан. – 2024. – URL: https://ru.sputnik.kz/20240514/lesnye-pozhary-v-kazakhstane-lish-2-territoriy-imeyut-sistemy-rannego-obnaruzheniya-44255636.html (дата обращения: 09.12.2025).
Бауыржан М. Почему и как погибли 14 человек при тушении лесного пожара в Абайской области: итоги расследования [Электрон. ресурс] // Zakon.kz. – 2025. – URL: https://www.zakon.kz/stati/6464482-pochemu-i-kak-pogibli-14-chelovek-pri-tushenii-lesnogo-pozhara-v-abayskoy-oblasti-itogi-rassledovaniya.html (дата обращения: 09.09.2026)
Московчук А. Крупный лесной пожар ликвидирован в Казахстане: МЧС показало кадры облета пепелища [Электрон. ресурс] // Zakon.kz. – 2024. – URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6451711-krupnyy-lesnoy-pozhar-likvidirovan-v-kazakhstane-mchs-pokazalo-kadry-obleta-pepelishcha.html (дата обращения: 09.12.2025).
Макулбеков М. Число пожаров в Казахстане возросло, но крупных не допущено – МЧС [Электрон. ресурс] // Inform.kz. – 2025. – URL: https://www.inform.kz/ru/chislo-pozharov-v-kazahstane-vozroslo-nokrupnih-nedopusheno-mchs-3a234f (дата обращения: 09.12.2025).
NOAA. Global Forecast System (GFS) [Электрон. ресурс] // National Centers for Environmental Information. – 2025. – URL: https://www.ncei.noaa.gov/products/weather-climate-models/global-forecast (дата обращения: 01.03.2025).
Beck H., McVicar T., Vergopolan N., Berg A., Lutsko N.J., Dufour A., Zeng Z., Jiang X., van Dijk A.I.J.M., Miralles D.G. High-resolution (1 km) Köppen-Geiger maps for 1901–2099 based on constrained CMIP6 projections // Scientific Data. – 2023. – Т. 10. – Article 724. – DOI: 10.1038/s41597-023-02549-6.
Giglio L., Boschetti L., Roy D.P., Hall J.V., Zubkova M., Humber M., Huang H., Oles V. The NASA VIIRS burned area product, global validation, and intercomparison with the NASA MODIS burned area product // Remote Sensing of Environment. – 2025. – Т. 331. – Article 115006. – DOI: 10.1016/j.rse.2025.115006
McArthur A.G. Fire behaviour in eucalypt forests. – Canberra: Forestry and Timber Bureau, 1967. – 36 p.
Bureau of Meteorology. Fire Danger Rating and the McArthur Forest Fire Danger Index [Электрон. ресурс]. – 2025. – URL: http://www.bom.gov.au/climate/maps/averages/ffdi/ (дата обращения: 10.04.2025).
Noble I.R., Gill A.M., Bary G.A.V. McArthur’s fire-danger meters expressed as equations // Australian Journal of Ecology. – 1980. – Т. 5, № 2. – С. 201–203.
Griffiths D. Improved formulae for the McArthur Forest Fire Danger Meter. – Meteorological Note 214. – Melbourne: Bureau of Meteorology, 1998. – 11 p.
Lawson B.D., Armitage O.B. Weather Guide for the Canadian Forest Fire Danger Rating System. – Edmonton: Natural Resources Canada, Canadian Forest Service, Northern Forestry Centre, 2008. – 87 p. – ISBN 978-1-100-11565-8
Van Wagner C.E. Development and Structure of the Canadian Forest Fire Weather Index System. – Ottawa: Canadian Forestry Service, 1987. – 37 p. – Forestry Technical Report No. 35.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Гульсезим Жусупова, Даникер Чепашев, Диас Мерекеев, Эльмира Жилкибаева, Дастан Аманкешулы
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
