ӨЗЕН АҒЫНЫ МЕН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АҒЫННЫҢ ЕҢ ЖОҒАРЫ РҰҚСАТ ЕТІЛГЕН АЛУ КӨЛЕМІН КЕШЕНДІ БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІН ӘЗІРЛЕУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-121-1-8-23Кілт сөздер:
су ресурстары, өзен алабы, ағынның қайтымсыз тартылуы, экологиялық ағын, квадрат теңдеу, әдіснамаАңдатпа
Өзен ағынының шектілген-мүмкіншілік шегін және экологиялық ағынының шамасын бағалау мәселесін шешуге арналған қазіргі кездегі замуани тәсілдің айрықша ерекшеліктері, ол су ағынын пайдалану сипаты мен ауқымының табиғи ортаға әсерін, сондай-ақ олардың өзеннің су жинау алқабтарының аймақтарындағы экологияға, экономикаға және әлеуметтік жағдайына әсерін бағалау болып табылады. Зерттеудің мақсаты - геоэкологиялық шектеулердің талаптарын ескере отырып, өзен ағынының шектілген-мүмкіншілік шегін және экологиялық ағынының шамасын бағалаудың әдіснамалық тәсілін әзірлеу. Зерттеу мәліметтері мен әдістері. Зерттеу әдіснамасы өзен алқабының су жинау аймақтарының гидрологиялық, экологиялық және экономикалық белсенділігінің математикалық модельдерін әзірлеуге негізделген осы мәндердің көрсеткіштерін негіздеудің екі тәсілін қамтиды. Жұмыста Қазақстан Республикасы мен Қырғыз Республикасының мемлекеттік ұйымдарының статистикалық деректері пайдаланылды. Нәтижесі. Өзен алабының табиғи және техногендік жүргілерінің модельдерін құруға негізделген өзен ағынының шектілген-мүмкіншілік шегін және экологиялық ағынының шамасын реттеудің жалпы қағидасы, сынақтық көрсеткіштері және мөлшерлеудің әдістері ұсынылған. Нақты өзен алабтары үшін шектілген-мүмкіншілік шегін және экологиялық ағынының шамасын бағалаудың есептеудің шеңберінде тексерудің алгоритмі ұсынылған. Қорытынды. Математикалық модельдерді пайдалану гидрологиялық, экологиялық және экономикалық тұрғыдан тереңірек негіздеуге мүмкіндік береді, бұл өзеннің сужинау аймақтарындағы әлеуметтік-экологиялық жағдайды жақсартуға ықпал етеді.
References
Kostyakov A.N., Kutergin V.A. Estimated irrigation availability // Principles and methods of complex use of water resources of small basins. - M.: USSR Academy of Sciences, 1950. - P. 3 - 70. [in Russian].
Shavva K.I. Determination of optimal parameters of water management facilities and rational schemes for the use of water resources. – Frunze: Kyrgyzstan, 1972. – 251 p. [in Russian].
Rex L.M. Systematic studies of melioration processes and systems. – Moscow: 1995. – 192 p. [in Russian].
Panasenko I.M., Zaurbekov A.K., Narbaev T.I. Water resources of the foothill zone of the Dzhambul region and their irrigation capacity // Design and construction of hydraulic structures on irrigation systems. - Tashkent: 1976. - P. 105 - 114. [in Russian].
Zaurbekov A.K. Scientific Foundations of Rational Use and Protection of Water Resources of a River Basin: diss… Dr. Tech. Sciences / A.K. Zaurbekov. Almaty, 1998. 311 p. [in Russian].
Golchenko M.G., Stelmakh E.A. Methodological recommendations for determining the estimated irrigation availability in Belarus. – Gorki: BelSKHI, 1978. – 58 p. [in Russian].
Ratkovich D.Ya. Hydrological foundations of water supply. – M.: IWP RAS, 1993. – 428 p. [in Russian].
Yatsyk A.V. Ecological foundations of rational water use. – Kyiv: Geneza, 1997. – 640 p. [in Russian].
Fashchevsky, B.V. Problems of environmental regulation of the water regime of rivers Text. /B.V. Fashchevsky // Land reclamation and water management. - M.: MGUP, 1993. - №5. - P. 17 - 19. [in Russian].
Koval'skiy V.S. Combined use of surface and groundwater resources. – M.: Scientific World, 2001. – 321 p. [in Russian].
Aidarov I.P., Venetsianov E.V., Ratkovich D.Ya. On the problem of ecological revival of river basins // Water resources. - 2002. - Vol. 29. - No. 2. - P. 240 - 252. [in Russian].
Reimers, N. F. Ecology: theories, laws, rules, principles and hypotheses. – M.: Young Russia, 1994. – 367 p. . [in Russian].
Ricklefs R. Fundamentals of General Ecology / Translated from English by N.O. Fomina. Ed. by N.N. Kartashev – Moscow: Mir, 1997. – 424 p. [in Russian].
Burlibaev M.Zh. Theoretical foundations of sustainability of ecosystems of transzonal rivers of Kazakhstan. – Almaty: Kanagat, 2007. – 516 p. [in Russian].
Mustafayev Zh.S., Mustafayev K.Zh., Koybagarova K.B., Mustafayeva L.Zh. Methodology for assessing the ecological and economic efficiency of environmental management of agricultural landscapes // Bulletin of the Altai State Agrarian University. - Barnaul, 2007. - No. 6 (32). - P. 24 - 28. [in Russian].
Mustafayev Zh.S., Mustafayev K.Zh., Koybagarova K.B., Mustafayeva L.Zh. On the ecological and economic efficiency of environmental management // Abstracts of reports of the VII Republican scientific conference / Actual environmental problems of the Republic of Tatarstan. - Kazan, 2007. - P. 128 - 130. [in Russian].
Dubinina V.G. Methodological foundations of environmental regulation of irrevocable withdrawal of river flow and establishment of environmental flow (release). Moscow: Economics and Information Technology, 2001. - 118 p. [in Russian].
Mustafayev Zh.S., Mustafayev K.Zh. Methodological foundations for assessing the maximum permissible use of natural resources (Analytical review). – Taraz, 2011. - 45 p. [in Russian].
Mustafayev Zh.S., Kozykeyeva A.T., Dauletbay S.D. Hydrological profile of the catchment of the transboundary Shu River basin // Hydrometeorology and Ecology, 2022, No. 2 (105), pp. 32–46. (RSCI – Science Index) [in Russian].
Mustafayev Zh.S., Kozykeyeva A.T., Abdeshev K.B., Dauletbay S.D. Geochemical profile of the catchment of the transboundary Shu River basin // International Technical and Economic Journal, 2022, No. 1, pp. 76–89. (RSCI – Science Index) [in Russian].
Mustafayev Zh.S., Kozykeyeva A.T., Dauletbay S.D. Comprehensive assessment of the indirect impact of anthropogenic human activity on the catchment of the Shu River basin // Hydrometeorology and Ecology, 2022, No. 1 (104), pp. 50–64. (RSCI – Science Index)
Mustafayev Zh.S., Kozykeyeva A.T., Kireicheva L.V., Dauletbay S.D. Ecological profile of drainage in the Shu River basin under anthropogenic activity // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences, Vol. 1, No. 445 (2021), pp. 106–113.
Mustafayev Zh.S. Integrated water management of transboundary rivers: concepts, theory and methods. – Chisinau: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2022. – 299 p. (eng.)
Methodological recommendations for establishing maximum permissible concentrations. – Moscow: VNIRO, 1998. 145 p. [in Russian].
RD 52.04.186 - 89. Guidelines for the Control of Atmospheric Pollution. – Moscow: USSR State Committee for Hydrometeorology – USSR Ministry of Health. 1991. 691 p. [in Russian].
Shabanov V.V., Markin V.N. Assessment of water quality and ecological state of water bodies // Water purification, Water treatment, Water supply, 2008. - No. 10. - P. 28 - 37. [in Russian].
Mustafayev, Z. (2022). Forecasting the quality of surface waters in river basins using physical and chemical indicators of natural systems. "Reports of the NAS RK", (3), 132–144. https://doi.org/10.32014/2022.2518 - 1483.164. [in Russian].
Mustafayev Zh.S. Soil - ecological substantiation of agricultural land reclamation in Kazakhstan: Abstract for the degree of Doctor of Technical Sciences. – Moscow: MGMI, 1992. – 50 p. [in Russian].
Aquastat FAO. Official website of the Global Water Information System of the Food and Agriculture Organization of the United Nations. [Electronic resource]. URL: http://www.fao.org/nr/aquastat/ (date accessed: 09/22/2023)
Asanbaev A.T., Mamatkanov D.M., K.I. Shavva, Shapar A.K. Economic mechanism for managing transboundary water resources and the main provisions of the strategy for interstate water allocation. - Bishkek, 2000. - 48 p. [in Russian].
Ibatullin S.R., Mustafayev Zh.S., Koibagarova K.B. Balanced use of water resources of transboundary rivers. - Taraz: IC “Aqua”, 2005. - 111 p. [in Russian].
Gauss K.F. Works on number theory. M.: USSR Academy of Sciences, 1959. - 979 p. [in Russian].
Ricklefs R. Fundamentals of General Ecology / Translated from English by N.O. Fomina. Edited by N.N. Kartashev. – Moscow: Mir, 1997. - 424 p. [in Russian].
Fashchevsky B. V. Ecological justification of the permissible degree of river flow regulation. – Minsk: BelNIINTI, 1989. – 51 p. [in Russian].
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Ж.С. Мустафаев, К.Ж. Мустафаев
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
