АҚМОЛА ОБЛЫСЫ АУМАҒЫНДАҒЫ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАНҒАН УРАН КЕН ОРЫНДАРЫНА ЖАҚЫН ОРНАЛАСҚАН БЕТКЕЙ СУ НЫСАНДАРЫН РЕКОГНОСЦИРОВКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-122-2-170-186Кілт сөздер:
рекультивация, уран өндіру, ионданушы сәулелену көздері, радиоэкологиялық әсер, беткей су нысандарыАңдатпа
Мақалада Ақмола облысы аумағындағы рекультивацияланған және консервацияланған уран кен орындарына жақын орналасқан табиғи беткей және техногендік су нысандарын алдын ала барлап, зерттеу деректері келтірілген. Гамма сәулелену қуатының мәні халықтың осы аумақтарда болуына радиациялық қауіп төндірмейді, ерекшеліктер тек шахта оқпандары жанында және карьерлерге түсу кезінде байқалады және бұл жерлерде гамма сәулелену 1,0 мкЗв/сағатқа жетеді. Табиғи беткей сулардағы альфа белсенділік ауыз суға арналған скринингтік деңгейден 3,3 еседен (Кутунгуз өзені) 12,5 есеге (Көксор көлі) өзгерсе, техногендік карьерлерде 22,5 еседен (Балкашин карьері) 49 есеге (№ 9 шахта, № 5 карьері) дейін өзгереді. Рекультивацияланған уран кен орындарының жанындағы табиғи суларды рекогносцировкалық (алдын ала) зерттеу нәтижелері бойынша, жан-жақты тексеру үшін (изотоптық құрамын анықтау, түзілу формаларын талдауды т.б.) Кутунгуз өзені және оның төменгі ағысындағы Жабай, Жыланды өзендері, Балкашин карьері, Көксор,Тастыкөл көлдері және № 9 шахтаның (Тастыкөл кен орны) № 5 карьері таңдалып алынды.
References
Belyaeva O., Movsisyan N., Pyuskyulyan K., Sahakyan L., Tepanosyan G., Saghatelyan A. Yerevan soil radioactivity: radiological and geochemical assessment // Chemosphere. — 2021. — Vol. 265. — Art. 129173. — DOI: 10.1016/j.chemosphere.2020.129173.
Florea N., Duliu O.G. Rehabilitation of the Barzava uranium mine tailings // Journal of Hazardous, Toxic, and Radioactive Waste. — 2013. — Vol. 17, № 3. — P. 230–236. — DOI: 10.1061/(ASCE)HZ.2153-5515.0000172.
Durusoy A., Yildirim M. Determination of radioactivity concentrations in soil samples and dose assessment for Rize Province, Turkey // Journal of Radiation Research and Applied Sciences. — 2017. — Vol. 10, № 4. — P. 348–352. — DOI: 10.1016/j.jrras.2017.09.005.
Carvalho F.P., Oliveira J.M., Malta M. Radioactivity in soils and vegetables from uranium mining regions // Procedia Earth and Planetary Science. — 2014. — Vol. 8. — P. 38–42. — DOI: 10.1016/j.proeps.2014.05.009.
Ali M.A., Abdel Gawad A.E., Ghoneim M.M. Geology and mineral chemistry of uranium- and thorium-bearing minerals in rare metal (NYF) pegmatites of Um Solimate, South Eastern Desert, Egypt // Acta Geologica Sinica — English Edition. — 2021. — Vol. 95, № 5. — P. 1568–1582. — DOI: 10.1111/1755-6724.14708.
Yermilov A.N., Yermilova E.V. Environmental and human dimensions of radio-ecological situation in Kazakhstan // Arid Ecosystems. — 2005. — Vol. 11, № 26–27. — P. 39–48. [Электрондық ресурс] URL: https://aridecosystems.ru/wp-content/uploads/2019/01/T11_N26_27_2005.pdf (жүгіну күні: 10.11.2025).
Об утверждении Программы консервации уранодобывающих предприятий и ликвидации последствий разработки урановых месторождений на 2001–2010 годы: постановление Правительства Респ. Казахстан от 2001 г. № 1006 [Электрондық ресурс] // Adilet. — 2001. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010001006_ (жүгіну күні: 10.11.2025).
Smirnov K.M., Men’shikov Y.A., Krylova O.K., Bugrieva E.P., Naimanbaev M.A., Lokhova N.G., Baltabekova Z.A. Form of uranium found in phosphate ores in Northern Kazakhstan // Atomic Energy. — 2015. — Vol. 118, № 5. — P. 337–340. — DOI: 10.1007/s10512-015-0003-9.
Ақмола облысы туралы ақпарат [Электрондық ресурс] // Erulik.kz. — URL: https://oq.gov.kz/erulik/regions/1 (жүгіну күні: 10.11.2025).
Аубикаров Х.Б., Врешков А.Ф., Лухтин В.Ф., Петров Н.Н., Плеханов В.Н., Язиков В.Г. Урановые месторождения Казахстана (экзогенные). — Алматы: Ғылым, 1995. — 27 с.
Мониторинг законсервированных и ликвидированных рудников № 1 и № 2 (Акмолинская область): отчет / РГП «Уранликвидрудник». — 2005.
Об утверждении Методических рекомендаций по радиационной гигиене: приказ Комитета государственного санитарно-эпидемиологического надзора № 194, 2011 г. [Электрондық ресурс] // Online.zakon.kz. — URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31249142 (жүгіну күні: 10.11.2025).
СТ РК 1545–2006. Радиационный контроль. Отбор проб поверхностных и сточных вод. Общие требования [Электрондық ресурс].—2006.— URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30527431 (дата обращения: 10.11.2025).
ГОСТ 17.1.5.01–80. Охрана природы (ССОП). Гидросфера. Общие требования к отбору проб донных отложений водных объектов для анализа на загрязненность [Электрондық ресурс]. — 1980. — URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37927607 (жүгіну күні: 10.11.2025).
ISO/IEC 17025:2019. General requirements for the competence of testing and calibration laboratories. — Geneva: ISO, 2019. — URL: https://prg.kz/Document/?doc_id=35907600 (жүгіну күні: 10.11.2025).
Guidelines for Drinking-Water Quality [Электронный ресурс] / World Health Organization. — Geneva: WHO, 2004.—[Электрондық ресурс]. URL: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/b437749a-43f7-472f-a6d9-42596e8ac0ae/content (жүгіну күні: 10.11.2025).
Об утверждении гигиенических нормативов к обеспечению радиационной безопасности: приказ Министра здравоохранения Респ. Казахстан № ҚР ДСМ-71, 2022 г. [Электрондық ресурс] // Adilet. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200029012 (жүгіну күні: 10.11.2025).
Бахур А.Е. Научно-методические основы радиоэкологической оценки геологической среды: автореф. дис. д-ра геол.-минерал. наук. — М.: Институт геологии, 2020.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Айқын Нұрахмет, Аманбек Зандыбай, Гульнур Нурахметова
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
