ШУ ӨЗЕНІНІҢ ТӨМЕНГІ АҒЫСЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ РЕЖИМІНІҢ ТҰРАҚСЫЗДЫҒЫ ЖӘНЕ ГИДРОТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ СЕНІМДІЛІГІН АРТТЫРУДАҒЫ ЫҚТИМАЛДЫҚ-СТАТИСТИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРДІҢ РӨЛІ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-11-24Кілт сөздер:
Гидрологиялық режим, гидротехникалық құрылымдар, гидробекет, Шу өзені, цифрлық модель, ықтималдық-статистикалық әдістер, жылдық ағын, ағынның тұрақсыздығыАңдатпа
Мақалада Шу өзенінің төменгі ағысындағы Кіші Арна – Уланбел ауылы гидробекет учаскесінде 1967...2022 жылдар аралығында бақыланған орташа жылдық ағынның көпжылдық өзгергіштігі жан-жақты зерттелген. Зерттеудің мақсаты – жылдық ағынның статистикалық сипаттамаларын анықтау және ықтималдық-статистикалық әдістер негізінде алынған есептік параметрлерді гидротехникалық құрылымдардың сенімділігі мен пайдалану қауіпсіздігін негіздеуде қолдану мүмкіндігін бағалау. Зерттеу барысында көпжылдық бақылау деректері қалпына келтіріліп, моменттер әдісі мен ең жоғары ықтималдық әдісі негізінде статистикалық өңдеу жүргізілді. Жылдық ағынның вариация коэффициенті жоғары (Cv=1,1), ал асимметрия коэффициенті оң мәнге ие (Cs=1,7) екені анықталды, бұл өзен ағынының айқын өзгермелі әрі тұрақсыз сипатын көрсетеді. Айырымдық интегралдық қисықты талдау нәтижесінде суы аз кезеңдердің ұзаққа созылуы және суы мол кезеңдердің салыстырмалы түрде қысқа әрі қарқынды сипатта болуы анықталды. Қамтамасыздық ықтималдықтары бойынша есептелген су шығындары 50% қамтамасыздықта 4,10 м³/с және 4,20 м³/с, 10% қамтамасыздықта 15,38 м³/с және 15,60 м³/с, ал 90% қамтамасыздықта 0,47 м³/с және 0,48 м³/с мәндерін құрады. Статистикалық критерийлер бойынша гидрологиялық қатардың біртектілігі расталып, алынған есептік параметрлерді одан әрі қолданудың негізділігі көрсетілді. Зерттеу нәтижелері Шу өзенінің төменгі ағысының қарастырылып отырған учаскесіндегі гидротехникалық құрылымдарды жобалау және пайдалану кезінде есептік су шығындары мен пайдалану режимдерін негіздеуге, сол арқылы олардың сенімділігі мен пайдалану қауіпсіздігін арттыруға бағытталған ғылыми негізделген есептік дерек ретінде пайдаланылуы мүмкін.
References
Bai B., Huang Q., Wang P., Liu S., Zhang Y., Wang T., Pozdniakov S.P., Frolova N.L., Yu, J. Long-Term Variability of the Hydrological Regime and Its Response to Climate Warming in the Zhizdra River Basin of the Eastern European Plain // Water, – 2023. – Vol. 15. – P.2678. https://doi.org/10.3390/w15152678
Yang Y., Yang L., Villarini G., Zhao F., Huang D., Vecchi G.A., Wang Q., Sun Y., Tian F. Synchronization of global peak river discharge since the 1980 // Nat. Clim. Chang. – 2025. – Vol. 15. – P.1084–1090. https://doi.org/10.1038/s41558-025-02427-6
Seyam M., Othman F. Long-term variation analysis of a tropical river’s annual streamflow regime over a 50-year period // Theor. Appl. Climatol, – 2014. https://doi.org/10.1007/s00704-014-1225-9
Hansford M.R., Plink-Björklund P., Jones E.R. Global quantitative analyses of river discharge variability and hydrograph shape with respect to climate types // Earth-Sci. Rev., – 2020. – Vol. 15. – P.102977. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2019.102977
Aryal A., Shrestha M., Aryal Sh., Upadhyay S., Maharjan M. Spatio-temporal variability of streamflow in major and medium rivers of Nepal // J. Hydrol.: Reg. Stud., – 2023. – P.101590. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2023.101590
Pekárová P., Halmová D., Mitková V.B., Poórová J., Blaškovičová L., Pekár J., Leščešen I., Bajtek Z. Temporal variability of average and low flows in Slovak rivers: A 90-year perspective // J. Hydrol.: Reg. Stud., – 2025. – P.102560. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2025.102560
Morovati K, Zhang K., Shi L., Pokhrel Ya., Wu M., Someth P., Ly S., Tian F. On the cause of large daily river flow fluctuations in the Mekong River // Hydrol. Earth Syst. Sci., – 2024. – Vol. 28. – P.5133–5147. https://doi.org/10.5194/hess-28-5133-2024
Kaliyeva K., Punys P., Zhaparkulova Y. The impact of climate change on hydrological regime of the transboundary River Shu Basin (Kazakhstan–Kyrgyzstan): forecast for 2050 // Water, – 2021. – Vol. 13(20). – P.2800. https://doi.org/10.3390/w13202800
Mustafayev Z.S., Kozykeyeva A.T., Kamaliyev A.M. Climatic changes in the basin of the transboundary shu river // SERIÂ AGRARNYH NAUK, – 2019. – Vol. 1. – P.104. https://doi.org/10.34286/1995-4646-2019-68-5-68-76
Tazhiyev S., Murtazin Y., Rakhimova V., Rakhmetov I., Adenova D., Koshpanova K., Sotnikov Y., Abdizhalel M., Akylbayeva A., Yerezhep D. Applied Hydrogeological Assessment and GIS-Based Modeling of Transboundary Aquifers in the Shu River Basin // Water, – 2025. – Vol. 17(16). – P.2476. https://doi.org/10.3390/w17162476
Ivancic T.J., Shaw S.B. Examining why trends in very heavy precipitation should not be mistaken for trends in very high river discharge // Climatic Change. – 2015. – Vol. 133. – P. 681-693. https://doi.org/10.1007/s10584-015-1476-1
Milly P.C., Betancourt J., Falkenmark M., Hirsch R.M., Kundzewicz Z.W., Lettenmaier D.P., Stouffer R.J. Stationarity is dead: Whither water management? // Science, – 2008. – Vol. 319. – P. 573-574. https://doi.org/10.1126/science.1151915
Kundzewicz Z.W., Robson A. Change detection in hydrological records—A review of the methodology // Hydrol. Sci. J., – 2004. – Vol. 49. – P. 7-19. https://doi.org/10.1623/hysj.49.1.7.44369
Shi X., Qin T., Nie H., Weng B., He S. Changes in major global river discharges directed into the ocean // International journal of environmental research and public health. – 2019. – Vol. 16. – P. 1469. https://doi.org/10.3390/ijerph16081469
Vorosmarty C.J. Global water resources: vulnerability from climate change and population growth // Science. – 2000. – Vol. 289. – P. 284-288. https://doi.org/10.1126/science.289.5477.284
Haddeland I. Global water resources affected by human interventions and climate change // Proceedings of the National Academy of Sciences. – 2014. – Vol. 111. – P. 3251-3256. https://doi.org/10.1073/pnas.1222475110
Didovets I., Lobanova A., Krysanova V., Menz C., Babagalieva Z., Nurbatsina A., Hattermann F.F. Central Asian Rivers under Climate Change: Impacts assessment in eight representative catchments // Journal of Hydrology: Regional Studies. – 2021. – No.34. – P.100779. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2021.100779
Сенников М.Н., Ержанова Н.К. Совершенствование управления трансграничными водными ресурсами по Шу-Таласскому бассейну Республики Казахстан // Материалы Международной конференции СВО ВЕКЦА «Проблемы управления речными бассейнами в условиях изменения климата» 18-19 мая 2017 года, г.Москва, РФ, сб. научн.тр. вып. 10. НИЦ МКВК, 2017.- Ташкент, - С.89-95
Ержанова Н.К., Сенников М.Н. Трансграничное сотрудничество в сфере управления рисками паводков // Международная научно-практическая конференция «Теоретические и прикладные проблемы географии», ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2024. – Астана, - С.244-248
МСП 3.04-101-2005. Определение основных расчетных гидрологических характеристик. – Астана, 2005.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Нурлиза Ержанова, Жанар Озгелдинова
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
