АРАЛ-СЫРДАРИЯ АЛАБЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ АҒЫСЫН МОДЕЛЬДЕУГЕ АРНАЛҒАН HBV МОДЕЛІН ҚОЛДАНУ НӘТИЖЕЛЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-122-2-46-59Кілт сөздер:
гидрологиялық модельдеу, модель тиімділігі, калибрлеу, модельді валидациялау, ҚазақстанАңдатпа
Мақалада Арал-Сырдария алабының таулы өзендеріне HBV моделін қолдану мүмкіндігі бағаланған. Жұмыста су алабындағы ауданы 88-ден 1481 км²-ге дейінгі тау өзендерінің ағысын модельдеу жүзеге асырылған. 2000...2016 жылдар аралығында модель параметрлері GAP optimization алгоритмі арқылы калибрленген. Модельдің тиімділігі бірнеше критерийлер бойынша бағаланған: Нэш-Сатклифф коэффициенті (NSE), пайыздық жүйелік ауытқу (PBIAS), стандартты ауытқу коэффициенті (RSR). Оптималды параметрлерді таңдау нәтижесінде модельдің тиімділігі былай анықталды: NSE – 0,56...0,94, PBIAS – -8,1-ден 28,9 %-ке дейін, RSR – 0,02...0,13. Есептелген модель тиімділігі калибрлеу кезеңіндегі модельделген ағын динамикасының бақылау деректерімен жақсы корреляцияланғанын көрсетті. Жоғарыда аталған критерийлермен қатар, модельдің болжау әдістемесі ретінде қолданылу мүмкіндігі S̅/σ қатынасы арқылы бағаланған; нәтижесінде Ақсу, Сайрам, Шаян, Болдыбрек, Каттабугунь өзендері үшін модель ағынды болжауға жарамды екені анықталды. 2019...2022 жылдар аралығында барлық зерттелген өзендердің HBV модель параметрлерінің валидациясы жүргізілген. Калибрлеу және валидация нәтижесінде Арал-Сырдария алабының тау өзендері үшін HBV моделін қолдана отырып ағынды модельдеуге және қысқа мерзімді, орта мерзімді су шығынын болжауға арналған параметрлер ұсынылды, Жабағлысу мен Карашик өзендерінің алаптарын қоспағанда.
References
Бурлибаев М. Ж., Достай Ж. Д., Турсунов А. А. Арало-Сырдарьинский бассейн (гидроэкологические проблемы, вопросы вододеления). — Алматы : Дәуір, 2001. — 180 с.
Достай Ж. Д., Алимкулов С. К., Сапарова А. А. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. Ресурсы речного стока. Возобновляемые ресурсы поверхностных вод юга и юго-востока Казахстана. — Т. VII, кн. 2. — Алматы, 2012. — 360 с.
Лупакова С. Ю., Бугаец А. Н., Шамова В. В. Применение различных структур модели HBV для исследования процессов формирования стока на примере экспериментальных водосборов // Водные ресурсы. — 2021. — Т. 48, № 4. — С. 417–426. https://doi.org/10.31857/S032105962104012X
Bergström S. The HBV model – its structure and applications // SMHI Reports RH. — Norrköping (Sweden), 1992. — No. 4.
Болатова А., Тілләкәрім Т., Серікбай Н., Болатов К. Результаты калибрования гидрологической модели HBV для горных рек Казахстана // Гидрометеорология и экология. — 2018. — № 3. — С. 110–124.
Seibert, J. and Vis, M. J. P.: Teaching hydrological modeling with a user-friendly catchment-runoff-model software package, Hydrol. Earth Syst. Sci., 16, 3315–3325, https://doi.org/10.5194/hess-16-3315-2012, 2012.
Болатова А., Тілләкәрім Т., Раимжанова М. Применение гидрологической модели HBV для прогнозирования стока рек на примере бокового притока воды в Шульбинское водохранилище// Гидрометеорология и экология. — 2019. — № 3. — С. 26-43.
Lindström G., Bergström S. Improving the HBV and PULSE models by use of temperature anomalies // Vannet i Nord. — 1992. — No. 1. — P. 16–23.
GLIMS: Global Land Ice Measurements from Space [Электронный ресурс]. — Режим доступа: https://www.glims.org/ .
Nash J. E., Sutcliffe J. V. River flow forecasting through conceptual models. Part I: A discussion of principles // Journal of Hydrology. — 1970. — Vol. 10, No. 3. — P. 282–290. — DOI: 10.1016/0022-1694(70)90255-6.
Seibert J. Multi-criteria calibration of a conceptual runoff model using a genetic algorithm // Hydrology and Earth System Sciences. — 2000. — Vol. 4, No. 2. — P. 215–224. — DOI: 10.5194/hess-4-215-2000.
Moriasi D., Arnold J., Van Liew M., Bingner R., Harmel R., Veith T. Model evaluation guidelines for systematic quantification of accuracy in watershed simulations // Transactions of the ASABE. — 2007. — Vol. 50, No. 3. — P. 885–900. — DOI: 10.13031/2013.23153.
Наставление по службе прогнозов. Разд. 3: Служба гидрологических прогнозов. Ч. 1: Прогнозы режима вод суши. — 2-е изд. — Л. : Гидрометеоиздат, 1962. — 193 с.
World Meteorological Organization. Guide to Hydrological Practices. Vol. I: Hydrology – From Measurement to Hydrological Information. — 6th ed. — Geneva : WMO, 2012. — (WMO-No. 168).
Seibert J. HBV Light Version 2. User’s Manual. — Stockholm : Department of Physical Geography and Quaternary Geology, Stockholm University, 2005.
Lindström G., Johansson B., Persson M., Gardelin M., Bergström S. Development and test of the distributed HBV-96 hydrological model // Journal of Hydrology. — 1997. — Vol. 201, No. 1–4. — P. 272–288. — DOI: 10.1016/S0022-1694(97)00041-3.
Әбдімүтәліп Н., Тойчибекова Г., Әділбай А., Койшиева Г., Сарбаева К. Антропогендік климаттық және әсерлер жағдайында Қосқорған су қоймасының гидрологиялық және геоқұрылымдық өзгерістері // Гидрометеорология и экология, 120 (5), 2025, 20-33.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Тілләкәрім Тұрсын, Серик Саиров, Алимжанова Назира, Нүрхан Мариям
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
