ТАҚЫРЫПТЫҚ ҚАБАТТАРДЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП АУМАҚТЫҢ ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ ТАЛДАУЫ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-122-2-60-74Кілт сөздер:
ЖҚЗ, ГАЖ, тақырыптық қабаттар, аналитикалық иерархиялық процесс, еріген қар, тасқын сулары, жерүсті ағын суларын жинауАңдатпа
Құрғақ және жартылай құрғақ аймақтарда, жауын-шашын режимі тұрақсыз жағдайларда өмір сүретін халық жиі құрғақшылық пен су тасқындарына ұшырайды, бұл өз кезегінде су ресурстарымен қамтамасыз етілу деңгейіне тікелей әсер етеді. Жерүсті ағын суларын жинау су тапшылығы жағдайында өсіп келе жатқан су ресурстарына деген сұранысты қанағаттандыру, климаттың өзгеруінің салдарын жұмсарту және шөлейттену үдерістерін тежеу мақсатында қолданылатын дәстүрлі су қамтамасыз ету тәсілдерінің бірі болып табылады.
Осы зерттеуде Солтүстік Қазақстанның дала аймағында фермерлік су қоймаларын орналастырудың әлеуетті учаскелерін бағалау үшін қашықтықтан зондтау (ҚЗ) деректері мен геоақпараттық жүйелер (ГАЖ) аналитикалық иерархия әдісін қолдану арқылы біріктірілді. Ұсынылған тәсіл экономикалық тұрғыдан тиімді және сенімді бағалау құралын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Зерттеу алты тақырыптық қабатқа негізделген: гидрогеология, жер бедерінің еңістігі, дренаж желісінің тығыздығы, жер пайдалану/топырақ жамылғысы, топырақ және қар қорының су эквиваленті. Аталған параметрлер су ресурстарының қолжетімділігіне, ағынның қалыптасуына, инфильтрацияға және еріген қар мен тасқын сулардың жиналуына ең жоғары деңгейде әсер етеді.
Зерттеу нәтижелері бойынша ең қолайлы учаскелер дренаж желісінің орташа тығыздығымен, аз еңістік мәндерімен, қар қорының су эквивалентінің жоғары көрсеткіштерімен және су басуға бейім өсімдіктер таралған аумақтарда орналасуымен сипатталады. Сонымен қатар, зерттелетін аумақтың 30 % бөлігінен еріген қар суларын жинау жағдайында зерттеу ауданының ауыл шаруашылығы жерлерінің төрттен бір бөлігін су тапшылығы жағдайындағы суаруға көшіру мүмкіндігі бар. Бұл су тасқыны қаупін төмендетуге, құрғақшылық жылдары фермерлердің табысын тұрақтандыруға және жоғары табысты ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруге мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, зерттеу фермерлік су қоймаларында еріген қар суларын жинақтау ауыл шаруашылығындағы құрғақшылық пен көктемгі су тасқындарының теріс әсерін төмендетудің тиімді шараларының бірі екенін көрсетеді.
References
Dubovyk O., Ghazaryan G., González J., Graw V., Löw F., Schreier J. (2016). Drought hazard in Kazakhstan in 2000–2016: a remote sensing perspective. Environ Monit Assess 191, 510. https://doi.org/10.1007/s10661-019-7620-z
Suleimenov M., Saparov A., Akshalov K., Kaskarbayev Z. (2012). Land Degradation Issues in Kazakhstan and Measures to Address Them: Land Degrad. Pedol, 55, 373–381. https://doi.org/10.18920/pedologist.55.3_373
Rahman A. (2017). Recent Advances in Modelling and Implementation of Rainwater Harvesting Systems towards Sustainable Development. Water, 9, 959. https://doi.org/10.3390/w9120959
Al-Abadi A., Al-Shamma’a A., Aljabbari M. (2014). A GIS-Based DRASTIC Model for Assessing Intrinsic Groundwater Vulnerability in Northeastern Missan Governorate, Southern Iraq. Appl. Water Sci. https://doi.org/10.1007/s13201-014-0221-7.
Alwan I.A., Aziz N.A., Hamoodi M.N. (2020). Potential Water Harvesting Sites Identification Using Spatial Multi-Criteria Evaluation in Maysan Province, Iraq. ISPRS Int. J. Geo-Inf, 9, 235. https://doi.org/10.3390/ijgi9040235
Teleubay Z., Yermekov F., Tokbergenov I., Toleubekova Z., Igilmanov A., Yermekova Z., Assylkhanova A. (2022). Comparison of Snow Indices in Assessing Snow Cover Depth in Northern Kazakhstan. Sustainability, 14, 9643. https://doi.org/10.3390/su14159643
Hagos Y.G., Andualem T.G. (2021). Geospatial and Multi-Criteria Decision Approach of Groundwater Potential Zone Identification in Cuma Sub-Basin, Southern Ethiopia. Heliyon, 7, e07963. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07963
Andualem T.G., Demeke G.G. (2019). Groundwater Potential Assessment Using GIS and Remote Sensing: A Case Study of Guna Tana Landscape, Upper Blue Nile Basin, Ethiopia. J. Hydrol. Reg. Stud, 24, 100610. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2019.100610
Thomas R., Duraisamy V. (2018). Hydrogeological Delineation of Groundwater Vulnerability to Droughts in Semi-Arid Areas of Western Ahmednagar District. Egypt. J. Remote Sens. Space Sci, 21, 121–137. https://doi.org/10.1016/j.ejrs.2016.11.008
Yifru B.A., Chung I.-M., Kim M.-G., Chang S.W. (2021). Assessing the Effect of Land/Use Land Cover and Climate Change on Water Yield and Groundwater Recharge in East African Rift Valley Using Integrated Model. J. Hydrol. Reg. Stud., 37, 100926. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2021.100926
Etikala B., Golla V., Li P., Renati S. (2019). Deciphering Groundwater Potential Zones Using MIF Technique and GIS: A Study from Tirupati Area, Chittoor District, Andhra Pradesh, India. HydroResearch, 1, 1–7, https://doi.org/10.1016/j.hydres.2019.04.001.
Musa J.J., Anijofor S.C., Obasa P., Avwevuruvwe J.J. (2017). Effects of Soil Physical Properties on Erodibility and Infiltration Parameters of Selected Areas in Gidan Kwano. Niger. J. Technol. Res, 12, 46–54. https://doi.org/10.4314/njtr.v12i1.8.
Gomboš M., Pavelková D., Kandra B., Tall A. (2019). Impact of Soil Texture and Position of Groundwater Level on Evaporation from the Soil Root Zone. In Water Resources in Slovakia: Part I: Assessment and Development; Negm, A.M., Zeleňáková, M., Eds.; The Handbook of Environmental Chemistry; Springer International Publishing: Cham, pp. 167–181. ISBN 978-3-319-92853-1.
Nolan B., Healy R., Taber P., Perkins K., Hitt K., Wolock D. (2006). Factors Influencing Groundwater Recharge in the Eastern United States.
Teleubay Z. (2023). Source Codes for Snow Depth and Snow Water Equivalent Calculation on Google Earth Engine Platform Using Sentinel-2 MSI Images.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Жанат Толеубекова, Забида Курмангалиева, Айнур Каранеева, Толқын Қуанышбек
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
