ТАУ ЕТЕГІНДЕ ОРНАЛАСҚАН МЕГАПОЛИСТЕГІ ҰСАҚ ДИСПЕРСТІ БӨЛШЕКТЕРМЕН АУАНЫҢ ЛАСТАНУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КӨЗДЕРІ: АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-153-166Кілт сөздер:
ауаның ластануы, Ұсақ дисперсті бөлшектер, Пирсон корреляциясы, тау бөктеріндегі қазаншұңқырларАңдатпа
Осы жұмыста Қазақстанның ең ірі мегаполисі — Алматы қаласының атмосфералық ауасының ұсақ дисперсті бөлшектермен (PM2.5) ластануы талданады. Қала Іле Алатауы жотасының сілемдерінен құралған қазаншұңқырда орналасқан. Географиялық ерекшеліктеріне байланысты ол антропогендік шығу текті ұсақ дисперсті бөлшектермен жоғары деңгейде ластануға ұшырайды. Ауаның негізгі ластаушы көздері — көлік, өнеркәсіп кәсіпорындары және жылу жүйелері. Зерттеудің мақсаттары: ластанудың басым көзін анықтау, қаланың орталық және тау бөктеріндегі аудандары арасындағы кеңістіктік айырмашылықтарды бағалау, сондай-ақ тұрмыстық ауа тазартқыштардың үй ішіндегі ауа сапасын жақсарту тиімділігін анықтау. Қалалық автокөлік қозғалысы уақыт бойынша периодтық сипатқа ие: тәуліктік минимумдар түнгі уақытта, ал апталық минимумдар демалыс күндері байқалады. Бұл динамика аталған көздің қалалық атмосферадағы PM2.5 концентрациясына қосатын үлесін сандық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері күз-қыс кезеңінде жылу энергиясын өндіру жүйелері PM2.5 ластануының басым көзі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бақылаулар тау бөктеріндегі аудандарда жоғары ластану деңгейлерінің қаланың орталық бөлігімен салыстырғанда шамамен 30%-ға сирек тіркелетінін көрсетеді. Бақыланған жағдайларда тұрмыстық ауа тазарту жүйелерін қолдану үй-жайлардағы ұсақ дисперсті бөлшектердің концентрациясын бірнеше есе төмендетуі мүмкін.
References
Ding Y., Peng J. (2018). Impacts of urbanization of mountainous areas on resources and environment: Based on ecological footprint model. Sustainability, 10, 765. https://doi.org/10.3390/su10030765
World Health Organization. (2014). 7 million deaths annually linked to air pollution. [Electronic resources] URL: https://www.who.int/ru/news/item/25-03-2014-7-million-premature-deaths-annually-linked-to-air-pollution (date of access: 10.04.2026)
Garcia A., Santa-Helena E., De Falco A., de Paula Ribeiro J., Gioda A., & Gioda C. R. (2023). Toxicological effects of fine particulate matter (PM2.5): health risks and associated systemic injuries—systematic review. Water, Air, & Soil Pollution, 234(6), 346.
Dangerous atmosphere: Top 10 cities and countries with the most polluted air. [Electronic resources] URL: https://newizv.ru/news/2024-03-07/opasnaya-atmosfera-top-10-gorodov-i-stran-s-samym-zagryaznennym-vozduhom-427895 (date of access: 10.04.2026)
Mongolia's children choke in toxic pollution. [Electronic resources] URL: https://www.rfi.fr/en/international-news/20250312-mongolia-s-children-choke-in-toxic-pollution (date of access: 10.04.2026)
Shukurov I. S. (2018). Problems of airing cities located in mountain basin. Atlantis Press. [Electronic resources] URL: https://www.atlantis-press.com/article/55915039.pdf (date of access: 10.04.2026)
How to solve the smog problem in Bishkek and what is its main cause? Expert opinions. [Electronic resources] URL: https://kaktus.media/doc/491285_kak_reshit_problemy_smoga_v_bishkeke_i_chto_iavliaetsia_ee_glavnoy_prichinoy_mneniia_ekspertov.html (date of access: 10.04.2026)
World Bank. (2023). Air quality management in the Republic of Tajikistan. [Electronic resources] URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/099081723150529416/pdf/P18001408270f40e80b900006bd7a098720.pdf (date of access: 10.04.2026)
Silcox G. D., Kelly K. E., Crosman E. T., Whiteman C. D., Allen B. L. (2012). Wintertime PM2.5 concentrations during persistent, multi-day cold-air pools in a mountain valley. Atmospheric Environment, 46, 17–24. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2011.10.041
Assanov D., Zapasnyi V., Kerimray A. (2021). Air quality and industrial emissions in the cities of Kazakhstan. Atmosphere, 12, 314. https://doi.org/10.3390/atmos12030314
What air did Almaty residents breathe in 2024? [Electronic resources] URL: https://air.org.kz/research/kakim-vozduhom-dyshali-almatintsy-v-2024-godu/ (date of access: 10.04.2026)
Clean Air Asia. (2023). Air Quality in Asia: Status and Trends 2023 Edition. [Electronic resources] URL: https://cleanairasia.org/our-resources/publications/air-quality-asia-status-and-trends-2023-edition (date of access: 02.08.2026)
Issakhov A., Rysmambetov N., Abylkassymova A. (2025). Predicting particulate matter (PM2.5) air pollution levels in Almaty city using machine learning techniques. Modeling Earth Systems and Environment, 11, 236. https://doi.org/10.1007/s40808-025-02397-w
deSouza P., Kahn R., Stockman T., Obermann W., Crawford B., Wang A., Crooks J., Li J., Kinney P. (2022). Calibrating networks of low-cost air quality sensors. Atmospheric Measurement Techniques, 15(21), 6309–6328. https://doi.org/10.5194/amt-15-6309-2022
The date of heating shutdown in Almaty has been announced. [Electronic resources] URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazvana-data-otklyucheniya-otopleniya-v-almatyi-531548/ (date of access: 10.04.2026)
When heating will be turned on in Almaty: date announced. [Electronic resources] URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kogda-vklyuchat-otoplenie-v-almatyi-nazvana-data-549786/ (date of access: 10.04.2026)
Pearson K. (1895). Note on regression and inheritance in the case of two parents. Proceedings of the Royal Society of London, 58, 240–242.
What is the main source of air pollution in Almaty, experts explain. [Electronic resources] URL: https://www.nur.kz/society/2127006-chto-yavlyaetsya-naibolshim-istochnikom-zagryazneniya-vozduha-v-almaty-obyasnili-ekologi/ (date of access: 10.04.2026)
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Равиль Мухамедиев, Адилхан Сымагулов, Ян Кучин, Алексей Терехов, Людмила Городецкая
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
