ШӨЛЕЙТТІ АУМАҚ ЛАНДШАФТТАРЫНЫҢ КЕҢІСТІКТІК - УАҚЫТТЫҚ ДИНАМИКАСЫНЫҢ ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2026-123-3-273-288Кілт сөздер:
ландшафт динамикасы; Сарытоғай қонысы; реликті Соғды ерені тоғайы; геокеңістіктік талдау; орнықты ландшафттық басқаруАңдатпа
Бұл зерттеу Алматы облысының Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында орналасқан реликті Соғды ерені (Fraxinus sogdiana) тоғайы ландшафттарының кеңістіктік-уақыттық динамикасын қарастырады және олардың орнықты басқару мен геожүйелерді сақтаудағы маңызын бағалайды. 2016...2024 жылдар аралығындағы өзгерістер өсімдік жамылғысы негізінде Sentinel-2 спутниктік деректері мен геоақпараттық талдау әдістері арқылы зерттелді. Әдістемеге NDVI уақыттық қатарларын талдау, картографиялық визуализация, беткей-экспозиция корреляциясы, биоалуандық пен экологиялық тәуекелдің кеңістіктік үлгілерін анықтау кірді. Бұл тәсілдер ландшафтарды қалпына келтіру мен қорғау шаралары үшін басым аймақтарды айқындауға мүмкіндік берді. Нәтижелер өсімдік жамылғысының айқын ауытқуларын көрсетті. Олар антропогендік қысымдармен (мал жайылымы, рекреациялық қызмет), климаттың өзгергіштігімен және өзен аңғарларындағы жасыл аумақтардың азаюымен байланысты. Зерттеу экологиялық деградацияның ерте белгілерін анықтауда үздіксіз геокеңістіктік мониторингтің маңызын дәлелдейді және реликті орман геожүйелерінің тұтастығын сақтауға арналған ғылыми негізделген ұсыныстар жасайды. Бұл тұжырымдар шөлейтті аумақтарда биоалуандықты сақтау мен орнықты ландшафттық басқару үшін кең ауқымды мәнге ие.
References
Nepal, S. K. (2003). Tourism and sustainable development in mountain areas. Annals of Tourism Research. 30(1), 1–21 https://doi.org/10.1016/S0160-7383(02)00039-0
Price, M., Byers, A., & Sukhdev, P. (2013). Conservation and sustainable use of mountain biodiversity. Mountain Research and Development. 33(3), 234–245 https://doi.org/10.1659/MRD-JOURNAL-D-13-00028.1
Panizza, M. (2001). Remote sensing for geomorphology and landscape ecology. Progress in Physical Geography. 25(3), 381–391 https://doi.org/10.1177/030913330102500307
Reynard, E. (2009). Geomorphology and ecosystem functioning. Geomorphology. 107(1–2), 1–11 https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2008.09.010
Sari, D., Alimov, A., & Beketayev, N. (2023). Sentinel-2 NDVI monitoring of riparian vegetation in Central Asia. Remote Sensing Applications: Society and Environment. 31, 101992 https://doi.org/10.1016/j.rsase.2023.101992
Cui, H., Zhang, J., & Wang, Y. (2022). Spatio-temporal vegetation analysis using Sentinel-2 data. Remote Sensing, 14(4), 876 https://doi.org/10.3390/rs14040876
Fang, J., Chen, A., & Yu, G. (2014). Vegetation index dynamics and climate variability in arid regions. Environmental Monitoring and Assessment. 186, 8351–8366 https://doi.org/10.1007/s10661-014-3928-2
Bao, W., Li, X., & Liu, Y. (2014) Remote sensing of arid and semi-arid vegetation: Methods and applications. Journal of Arid Environments. 103, 37–45. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2014.01.004
Bao, W., Li, X., & Liu, Y. (2015). NDVI time series for monitoring ecosystem changes in Central Asia. Remote Sensing of Environment. 162, 123–134 https://doi.org/10.1016/j.rse.2014.12.001
Atasoy, B., Demir, B., & Kaya, C. (2022). Landscape-ecological approaches for sustainable land use planning. Ecological Indicators. 140, 109028 https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2022.109028
Korunchikova, E., Petrova, A., & Ivanov, V. (2018). Forest ecosystems and landscape stability: Insights from relict ash groves. Ecology and Evolution. 8(14), 7156–7168 https://doi.org/10.1002/ece3.4167
Ozgeldinova, A., Ismagulova, D., & Bekzhanova, L. (2024). Relict forest ecosystems as indicators of landscape sustainability. Environmental Monitoring and Assessment. 196, 45 https://doi.org/10.1007/s10661-024-11234-7
Hannah, L., Roehrdanz, P. R., & Marquet, P. (2014). Climate change, refugia, and the conservation of biodiversity. Nature Climate Change. 4, 121–128 https://doi.org/10.1038/nclimate2095
Moreira, F., Viedma, O., & Arianoutsou, M. (2020). Natural refugia and forest resilience in Mediterranean ecosystems. Forest Ecology and Management. 473, 118291 https://doi.org/10.1016/j.foreco.2020.118291
Watson, J. E. M., Dudley, N., & Segan, D. B. (2014). The performance and potential of protected areas. Nature. 515, 67–73. https://doi.org/10.1038/nature13947
Ogar, G., Babayeva, N., & Isabayeva, D. (1997). Protected areas and natural heritage conservation in Kazakhstan. Environmental Geography Studies 3(1), 12–25.
План управления на 2015-2019 годы (2015). РГУ «Чарынский государственный национальный природный парк». – Шонжы: Программа Научного отдела ЧГНПП, 2015. – 198 с.
Aldibekova, A., Sultanova, B., Aksoy, A., Kurmanbayeva, M., & Nurmukhametov, Z. (2021) Comparative study of root, stem, and leaf anatomy of young Sogdian ash trees (Fraxinus sogdiana Bunge) growing in river valleys of the Sharyn State National Park. International Journal of Biology and Chemistry. 14(1), 80–89 DOI: https://doi.org/10.26577/ijbch.2021.v14.i1.08
Kerimbay, B.S., Kerimbay, N.N., Mazbaev, O.B., Dunets, A.N. (2020). Sharyn state national natural park. Evero, Almaty. -116 p.
Kerimbay, B.S., Baimyrzaev, K.M., Kerimbay, N.N., & Kaliaskarova, Z.K. (2024). Possibilities of creating tourist and recreational complexes based on the landscape conditions of the mountainous districts of the Almaty region, Kazakhstan. Geojournal of Tourism and Geosites. 55(3), 1392–1401 https://doi.org/10.30892/gtg.55339-1311
Ekebaev, R., Yessimbekov, B., & Iskakova, M. (2020). Relict ash forests as indicators of landscape resilience in Central Asia. Central Asian Environmental Studies. 18(2), 87–101.
Vintergoller, M. (1984). Flora of Central Asia: Relict species in river valleys. Botanical Journal of the USSR. 69(6), 923–934
Krause, F., & Haaland, H. (2017). Integrating natural refugia into sustainable landscape management. Journal of Environmental Planning and Management. 60(8), 1351–1365 https://doi.org/10.1080/09640568.2016.1251876
Eagles, P. F. J., McCool, S. F., & Haynes, C. D. (2002). Sustainable tourism in protected areas: Guidelines for planning and management. IUCN. https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/PAG-008.pdf?utm_source=copilot.com
Worboys, G. L., Lockwood, M., & Kothari, A. (2015). Protected area governance and management. ANU Press.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2026 Баян Керімбай, Нұржан Керімбай, Қуат Баймырзаев; Лаура Байбатырова
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
