КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ МҰЗДЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАРДЫҢ МЕРЗІМДЕРІН БОЛЖАУ ӘДІСТЕМЕСІН ЖЕТІЛДІРУ
DOI:
https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-119-4-133-149Кілт сөздер:
мұз ашылу, мұз қату, статистикалық әдіс, ауа температурасының тәуліктік орташа мәні, ҚазақстанАңдатпа
Жұмыста Қазақстан аумағындағы Сырдария өзенінде мұздың ашылу мерзімдерін, алғашқы мұз құбылыстарының пайда болуын және мұз қатуының қалыптасуын болжау әдістемелерін жаңарту нәтижелері, регрессиялық талдау әдісімен алынған және олардың апробациясы ұсынылған. Ең үлкен практикалық маңызға мұздың пайда болу және бұзылу мерзімдерін болжау ие, олар тұтынушылардың кең ауқымы арасында сұранысқа ие. Сондай-ақ Сырдария өзенінде мұз жамылғысының қалыптасу және бұзылу мерзімдерін болжау Шардара су қоймасынан су жіберулерді жедел реттеуге және осылайша аймақтың су ресурстарын ұтымды басқаруға мүмкіндік береді. Мұндай болжамдар су қоймасынан төмен орналасқан Тасбугет кенті мен Қазалы қаласы маңындағы гидрологиялық посттар үшін ерекше өзектілікке ие. Сырдария өзенінің гидрометеорологиялық деректерін талдау негізінде мұздың ашылу және алғашқы мұз құбылыстарының басталу мерзімдерін болжау орындалды. «Ең жоғары температураның 0 °С арқылы өту күні» предикторын пайдалану болжамдардың жоғары дәлдігін (қателік 2...4 күн) қамтамасыз ететіні анықталды, ал алғашқы мұз құбылыстары үшін іс жүзіндегі деректермен дерлік толық сәйкес келуі байқалды және қажетті алдын ала мерзімділікке (8...12 күн) қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл олардың гидроболжау қызметі үшін практикалық маңыздылығын арттырады.
References
Руководство по гидрологическим прогнозам. Вып. 3. Прогноз ледовых явлений на реках и водохранилищах. – Л.: Гидрометеоиздат, 1989. – С. 4–5.
Георгиевский Ю. М. Краткосрочные и долгосрочные прогнозы ледовых явлений на реках, озёрах и водохранилищах. – Л., 1986.
Аполлов Б. А., Калинин Г. П., Комаров В. Д. Курс гидрологических прогнозов. – М.: Гидрометеоиздат, 1974.
Шуляковский Л. Г., Еремина В. И. К методике прогноза заторных уровней воды // Метеорология и гидрология. – 1952. – № 1. – С. 46–51.
Гинзбург Б. М., Солдатова И. И. Многолетняя изменчивость сроков ледовых явлений на реках как индикатор колебаний климата переходных сезонов // Метеорология и гидрология. – 1997. – № 11. – С. 99–106.
Солдатова И. И. Многолетние изменения сроков наступления ледовых явлений на реках СНГ: дис. … канд. геогр. наук: 11.00.07. – М., 1996. – 131 с.
Солдатова И. И. О сроках ледовых явлений на реках в условиях современного климата // Метеорология и гидрология. – 1996. – № 4. – С. 87–94.
Савченко Е. И. Естественные функции полей дат появления льда на реках // Труды ГГИ. – 1974. – Вып. 117. – С. 74–81.
Захаров В. П. Ледовый режим низовий рек Средней Азии и вопросы его исследования // Гидрометеорология в помощь народному хозяйству. – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1954.
Методика прогнозирования сроков появления льда, установления ледостава на р. Сырдарья. – Алматы, 2005. – 49 с.
Методическая записка по прогнозированию первых ледовых явлений на среднем участке р. Или. – Алма-Ата, 1960.
Машуков П. М. Гидрометеорологические условия зимних наводнений на р. Сырдарье. – Л.: Гидрометеоиздат, 1969.
Государственный водный кадастр. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. – Алматы.
Система управления базами климатических данных. [Электронный ресурс] URL: http://10.0.2.242/cliware/index.jsp (дата обращения: [01.09.2025 г.]).
Дрейпер Н. Р., Смит Г. Прикладной регрессионный анализ. – М., 2007. – 912 с.
Chatterjee S., Hadi A. S. (2015). Regression Analysis by Example. – Hoboken: John Wiley & Sons.
Обзор об особенностях климата на территории Казахстана 2024. – Астана, 2025.
Downloads
Жарияланды
How to Cite
Журналдың саны
Бөлім
License
Copyright (c) 2025 Серик Саиров, Турсын Тілләкәрім, Бота Айтымова, Мариям Нүрхан
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
